Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (30)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (30)

Շարահիւսութիւն

            Դերբայներ եւ դերբայակերպներ (զ)

            ***    Բացառական հոլովը

            Թրքերէնի մէջ բացառականը հեշտութեամբ կը դրուի բայական այլազան ձեւերու  վրայ՝ ստանալու նորերը՝ այլազան նշանակութիւններով:

             ա)  okuduktan sonra

          Ասոնց առաջինը բայի առաջին դէմք յոգնակիի  անցեալ կատարեալն է, որուն կը կցուի  tan  հոլովական մասնիկը եւ կ’աւելնայ  sonra “ետք” յետադրութիւնը. օրինակ՝

                        Kitabı    okuduktan sonra bir    tatlı       uykuya    daldım.

                        Գիրքը  կարդալէ   ետք   մէկ  անուշ   քունի      սուզուեցայ:

            Okuduk-ը  okumak “կարդալ ” բային անցեալ կատարեալի առաջին դէմք յոգնակին է, որ այստեղ դիմային ոչ մէկ յատկանիշ կը պահէ եւ որուն վրայ աւելցած է  բացառական հոլովի tan/ten մասնիկը: Բոլոր դէմքերուն եւ թիւերուն համար հաւասարապէս կ’ըսենք okuduktan sonra, որուն դէմքն ու  թիւը  կը նոյնանայ դիմաւոր բայի դէմքով ու թիւով. այստեղ առաջին դէմքի եզակին է ան: Ամբողջութիւնը  իբրեւ ժամանակի պարագայ  կը ծառայէ դիմաւոր բային, մասամբ նաեւ իբրեւ դրդիչը անոր. արդարեւ՝ ե՞րբ սուզուեցայ,− կարդալէ ետք, կարելի է մտածել նաեւ՝ կարդալու հետեւանքով:

            Նկատենք, որ հայերէն անորոշ դերբայով՝ կարդալէ,  թարգմանեցինք, որովհետեւ թրքերէնի համարժէքը չունի կամ չ’ընդունիր հայերէնը:՝

                        Parkta                  dolaştıktan  sonra    eve           dönmek     istiyorum.

                        Պուրակին մէջ   շրջելէ         ետք      տունին   դառնալ    կ’ուզեմ կոր:

            Այս օրինակին մէջ եւս  դերբային դէմքն ու թիւը կը նոյնանան դիմաւոր բայի դէմքով ու թիւով:  Նաեւ՝

                        Emekli  olduktan             sonra,  amucam           çok   uzun      yaşamadı.

                        Հանգստեան կոչուելէ  ետք     հօրեղբայրս   շատ երկար  չապրեցաւ:

            Կարծես թաքուն թելադրանք մը կայ, որ  հօրեղբօր մահը հետեւանք էր հանգստութեան,  անաշխատութեան:

            Բացառուած չէ, որ դերբայն ու դիմաւոր բայը ոնենան տարբեր  ենթականեր. օրինակ՝

                        Ben emekli  olduktan                   sonra, deniz kıyısında  bir köye    yerleşeceğiz.

                        Ես  հանգստեան կոչուելէ(ս) ետք    ծովեզերեայ     մէկ գիւղ(ի)     պիտի հաստատուինք:

 

            Tan-ը երկփոփոխ է. ձայնային ներդաշնակութիւն կը կազմէ  զինք կանխող բայական ձայնաւորին հետ՝ u/a, ı/a  եւ ունի   ten տարբերակը. օրինակ՝ kaybettikten “կորսնցնելէ”: Իսկ tan/ten զոյգը այլուր dan/den է. օրինակ՝  ondan “անկէ”,  benden “ինձմէ”:                               

            բ) konuşmaktaն

            Այս պարագային  tan-ը,  կցուած է ամբողջ  անորոշ դերբային,− ինչ որ հազուագիւտ երեւոյթ է,− եւ ստացուած  դերբայակերպը   կը դառնայ  դիմաւոր բայի պատճառի պարագան, մինչ դիմաւոր բայը ինք կ’ընկալուի իբրեւ հետեւանքը դերբայակերպին. օրինակ`

                        Konuşmaktan  çenesi       yoruldu.

                        Խօսելէն          ծնօտը      յոգնեցաւ:  

            Թրքերէնի այս բացառականը միմիայն պատճառ ցոյց կու տայ. եւ այս պարագային հայերէնը հարազատօրէն պատճէնուած է թրքերէնի վրայ եւ իր կարգին պատճառ ցոյց կու տայ:

            Յառաջացած մակաբայակերպները դիմային որեւէ յատկանիշ չունին.  անոնց դէմքը կ’որոշուի դիմաւոր բայի հետեւողութեամբ:

            Ունի ten տարբերակը եւս՝ gitmekten “երթալէն”,  düşünmekten “մտանջուելէն”:

                        Düşünmekten           uykusunu   kaybetti.

                        Մտատանջուելէն   քունը          կորսնցուց:

          գ) olmak için                                                            

            Բերուած կառոյցներու անորոշ դերբայի  tan/ten բաղադրիչը փոխարինելով için “համար” յետադրութեամբ՝ պատճառի պարագան կը վերածենք նպատակի պարագայի, ըսենք՝ բոլոր լեզուներուն պէս. օրինակ՝

                      Mutlu          olmak     için         hiçbir    şeyiniz     eksik      değil.

                        Երջանիկ    ըլլալու  համար  ոչ մէկ   բաննիդ  պակաս  չէ:

                        Memnun olmanız       için        daha   ne       yapabilirim.

                        Գոհ         ըլլալնուդ   համար դեռ     ի՞նչ    կրնամ ընել:

                        Sağlığınız                 saklamak            için         süt        için.

                        Առողջութիւննիդ   պահպանելու  համար  կաթ      խմեցէք:

            Ինչ-որ հաստատութիւն մը փորձած է բառախաղ ընել՝ շահարկելով için  բառի զոյգ նշանակութիւնները. առաջինը կը նշանակէ «համար», իսկ երկրորդը içmek “խմել” բայի հրամայականն է՝ բ. դէմք յոգնակի:

*   *   *

Թրքական ասոյթ

Üveye etme  özünde   bulursun,

Geline etme  kızında  bulursun.

Խորթը մի՛ նեղեր` հարազատէդ կը գտնես,

Հարսը մի՛ նեղեր` աղջիկէդ կը գտնես:




 Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com