-4.91c
Երեվան
չրք, հնվ 28
«Ապագան այլևս ներկայից տարբեր տեղ չէ․ ապագան հիմա է»։
-Զիգմունթ Բաուման
«Մենք ապրում ենք ապագայից հետո և փլուզումից առաջ»։
-Ֆրանկո Բերարդի
Մենք ազգի մի մասն ենք հիշողությամբ և հույսով։
Այս կարծրատիպը սովորական է մեր քաղաքական և հասարակական դիսկուրսներում, որտեղ հիշողությունը հաճախ գործում է որպես պաշտպանության կրոն, իսկ հույսը՝ գոյատևման պարտավորություն։ Առաջին հայացքից ինքին հասկանալի այս ձևակերպումը, սակայն, բացահայտում է արդի հավաքական գիտակցության հիմնարար հակասությունը։ Եթե ազգի մաս լինելը սահմանափակվում է անցյալի հիշողություններով և ապագայի հույսերով, ապա հարցականի տակ է դրվում ներկայի՝ որպես ինքնարժեք ժամանակային հորիզոնի գոյությունը։
Ներկան՝ միակ իրական ժամանակը, որում փաստացի գոյություն ունենք, այս տրամաբանության մեջ վերածվում է լոկ անցումային տարածության՝ անցյալից դեպի ապագա տանող կամրջի, որը զրկված է սեփական իմաստից ու արժեքից։ Սակայն ազգային պատկանելությունը չի սահմանափակվում լոկ թվաքանակով կամ սոցիալ-քաղաքական կարգավիճակով, այլ՝ ժամանակի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։ Այն սահմանվում է մեր պատրաստակամությամբ՝ ապրել ոչ միայն կորուսյալ անցյալի, կասեցված ներկայի կամ անորոշ ապագայի ներսում, այլև՝ դրանց հատման լարված կետերում։
Այդ դեպքում հիշողությունն այլևս չի սահմանափակվում անցյալի պահպանմամբ, իսկ հույսը՝ ապագայի սպասումով․ երկուսն էլ վերածվում են ներկային ուղղված գործողության, որի միջոցով հնարավոր է ոչ թե պարզապես գոյատևել, այլ ներգրավվել մեզ գերազանցող պատմական ու քաղաքական բանավեճերի մեջ։ Դրանով ներկան դադարում է լինել միայն անցումային կամուրջ և ձևավորվում է որպես վիճարկելի ու պատասխանատվության ենթակա դաշտ։
Սա սոսկ վերացական փիլիսոփայական խնդիր չէ։ Երբ հասարակությունը գոյություն ունի «հիշողությամբ և հույսով», այն կորցնում է ներկայի գործողության ուժը, իսկության զգացումը, իրական փոփոխություններ կատարելու կարողությունը։ Ներկան դառնում է ուրվական, անբավարար, անարժեք։ Մարդիկ սկսում են ապրել կա՛մ անցյալի կարոտախտի, կա՛մ ապագայի երազանքի մեջ, սակայն երբեք չեն կարողանում իրագործել «հիմա և այստեղ»-ի ներունակությունը։
Այս երևույթը, սակայն, չի սահմանափակվում միայն հայկական իրականությամբ։ Արդի աշխարհը հաճախ բնութագրվում է որպես «հեղուկ արդիականություն» (liquid modernity), երբ հասարակական ու սոցիալական ձևերը անընդհատ տեղաշարժվում են և երբեք չեն դառնում վերջնականապես կայուն․ այստեղ «փոփոխությունն է միակ մշտականը, և անորոշությունը՝ միակ հաստատունը» (Զիգմունթ Բաուման)։
Այս հեղուկային իրավիճակում այն, ինչը երբևե ընկալվում էր որպես կայուն ապագայի նախագիծ, վերածվում է անհանգիստ ներկայի շարունակության, որտեղ քաղաքականությունը, տնտեսությունը և ինքնությունները մշտապես վերաձևակերպման մեջ են, բայց առանց հստակ ուղղության։ Այս պայմաններում ժամանակի երեք հորիզոնները՝ անցյալը, ներկան և ապագան, աստիճանաբար կորցնում են իրենց ինքնուրույնությունն ու հստակ սահմանները։ Դրանք սկսում են «բռնակցվել» միմյանց, ստեղծելով ժամանակային խառնաշփոթ, որտեղ յուրաքանչյուր հորիզոն ճնշում է և երբեմն վերացնում մյուսներին։
Այս համատեքստում վերջին տարիներին ավելի ակտիվորեն են շրջանառվում «անցյալի բռնակալություն», «ներկայի բռնակալություն» և «ապագայի բռնակալություն» հասկացությունները՝ փորձելով անվանել ժամանակային այս խանգարումները։ Տեղի է ունենում այն, ինչ կարելի է անվանել ժամանակային բռնակցումներ։ Ըստ այդմ՝ երբեմն անցյալն ու ներկան են բռնակցվում ապագային, երբեմն՝ անցյալն ու ապագան են բռնակցվում ներկային, երբեմն էլ ներկան ու ապագան են բռնակցվում անցյալին։
Եվ այդ բռնակցումների համատեքստում ոչ միայն իրադարձություններն ու փոխգործակցությունները են կարևոր, այլ նաև դրանց ներկայացման ու ընկալման միջոցները՝ մեդիան, քաղաքական հռետորությունը, պատմագրությունը, որոնք մեզ ամուր կապում են մեկ ժամանակային հորիզոնի հետ՝ արգելափակելով մյուսները։ Յուրաքանչյուր բռնակցման դեպքում մենք ականատես ենք դառնում անցյալի, ներկայի կամ ապագայի «մահվան»՝ այն իմաստով, որ դրանք դադարում են լինել բաց, վիճարկելի ու փոփոխելի դաշտեր։
Ժամանակային այդ ագրեսիան համակարգային բնույթ է կրում և իրագործվում է երեք հիմնական սցենարով․
1. Ապագայի բռնակցում (ճակատագիր)։ Երբ անցյալն ու ներկան «բռնակցվում» են ապագային, ապագան դադարում է գոյություն ունենալ որպես բաց հորիզոն, որպես հնարավորությունների դաշտ։ Այն վերածվում է անխուսափելի հետևանքի, նախապես գրված սցենարի, որը հյուսվում է անցյալի սխալներից և ներկայի անկարողություններից։ Սա «նախասահմանված ապագայի» տրամաբանությունն է, որտեղ ազատ ընտրություն չկա․ կա միայն ճակատագրի իրագործում։ Հայկական հասարակությունում այս բռնակցումը հաճախ արտահայտվում է պատմական աղետների անվերջ կրկնության սպասումով․ «մենք միշտ եղել ենք և շարունակելու ենք լինել զոհ», «պատմությունը կրկնվում է», «մենք անխուսափելիորեն դատապարտված ենք նոր աղետների»։ Ցեղասպանությունը, Արցախյան պատերազմները, տարածքային կորուստները ձևավորում են այնպիսի հիշողության անկառավարելի ուժ, որը, համադրվելով ներկայի քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական թուլությունների հետ, կարծես «որոշում» է ապագան՝ արգելափակելով նրա այլընտրանքային սցենարները։
2. Անցյալի բռնակցում (պատմության գործիքայնացում)։ Այս դեպքում վերանում է անցյալը՝ որպես իսկական փորձ, պատմություն և ճշմարտություն։ Անցյալը դառնում է «հիշողության քաղաքականություն»՝ վերագնահատման ենթակա խորհրդանիշերի ու պատումների ամբողջություն, որը մեկնաբանվում է ներկայի և ապագայի պահանջների համաձայն։ Այն այլևս ինքնուրույն իրականություն չէ, այլ գործիք՝ ընթացիկ որոշումները հիմնավորելու և օրինավորելու (լեգիտիմացնելու) համար։ Արդյունքում ձևավորվում է պատմության այնպիսի հանրային պատկեր, որտեղ փաստերը ներկայացվում են ընտրովի, իսկ իրադարձությունների մեկնաբանությունները պայմանավորվում են ընթացիկ քաղաքական և գաղափարական շահերով, այնպես որ անցյալը զրկվում է ինքնաքննության ու քննադատական մտածողության լիարժեք տարածությունից՝ ավելի շատ ծառայելով ներկայի օրակարգի օրինավորմանը։
3. Ներկայի բռնակցում (ներկայի անհետացում)։ Սա նախորդ երկուսի տրամաբանական հետևանքն է, երբ տեղի է ունենում ներկայի՝ որպես ինքնուրույն, ապրվող, արժեքավոր ժամանակի մահ։ Ներկան դառնում է միայն միջոց, ոչ թե նպատակ, միայն անցում, ոչ թե գոյություն․ մենք այլևս չենք ապրում «այստեղ և հիմա», այլ կողմնորոշվում ենք կամ անցյալի հիշողությունների, կամ ապագայի ծրագրերի միջոցով։ Երբ ասում ենք, որ «մենք ազգի մի մասն ենք միայն հիշողությամբ և հույսով», մենք հենց այս բռնակցման տրամաբանության մեջ ենք գործադրում մեր ինքնությունը․ հիշողությունը (անցյալը) և հույսը (ապագան) նեղացնում են ներկայի հորիզոնը՝ խոչընդոտելով, որ այն ընկալվի որպես ամբողջական, հիմնավորված և իմաստալից ժամանակային դաշտ։ Ներկայի հորիզոնը կտրուկ նեղանում է՝ դառնալով փոքր, անտեսանելի և ըստ էության անարժեք․ մենք հետին թվով անգամ չենք ձևակերպում ո՛չ ներկայի նախագիծ, ո՛չ ներկայի գործողության ծրագիր, ո՛չ էլ ներկայի իմաստավորման ընդհանուր հորիզոն։
Այդ բռնակցումները պատահական շեղումներ չեն։ Դրանք հեղուկ արդիականության կառուցվածքային հատկանիշներն են․ արտացոլում են անցումային ու անորոշ ժամանակների բնույթը, երբ հիմնարար կառույցները՝ հաստատություններից (ինստիտուտներից) մինչև ինքնություն, արժեքներից մինչև նպատակներ, կորցնում են իրենց կայունությունը և դառնում փոփոխական ու վերամեկնաբանելի։ Այսպիսի միջավայրում ժամանակի երեք հորիզոնների՝ անցյալի, ներկայի և ապագայի հարաբերությունը կայուն կառույց չէ, այլ բռնակցումների ու ժամանակային շեղումների շարունակական շարք։ Այս համատեքստում «ապագայի մահից հետո» դարաշրջանը, որի մասին գրում են թե՛ Զիգմունթ Բաումանը, թե՛ Ֆրանկո Բերարդին, ոչ թե վերացնում է ապագան որպես այդպիսին, այլ պարպում է այն՝ ինքնաբերաբար զրկելով առաջընթացի և փրկության խոստումից։ Ապագան, կորցնելով իր պատրաստի սցենարները, հայտնվում է որպես զուլալված, բայց նաև վտանգավոր դատարկություն․ այստեղ «ապագան ավարտված է» (the future is over), այսինքն՝ փլուզվել է այն պատմական ռեժիմը, որտեղ ապագան ընկալվում էր որպես ինքնին առաջընթացի հորիզոն (Բերարդի)։ Այս դատարկությունը կարող է լցվել թե՛ ռետրոտոպիկ վերադարձի պահանջով (անցյալի իդեալականացում), թե՛ նոր քաղաքական երևակայությամբ։
Ուրվագծվում է փակուղուց դուրս գալու հնարավորությունը։ Ապագայի այս պարպումը ստեղծում է այդ ապագայի մաքրությունը վերագտնելու պայմաններ (Բաուման)։ Մաքրությունն այստեղ նշանակում է ապագային վերադարձնել իր ինքնուրույնությունը՝ ազատելով այն անցյալի և ներկայի բռնակցումներից և վերակազմակերպելով ժամանակի երեք հորիզոնների փոխհարաբերությունը․ անցյալը՝ որպես փորձի և փորձառության դաշտ (ոչ թե բեռ), ներկան՝ որպես իրական գործողության լիարժեք տարածություն (ոչ թե անցում), իսկ ապագան՝ որպես բաց հնարավորությունների հորիզոն (ոչ թե դատավճիռ)։
Այս տեսանկյունից հիշողությունն ու հույսը դադարում են լինել հանգստացնող մխիթարություն և վերածվում են անհարմար, բայց ստեղծարար դիրքի, որտեղից էլ սկսվում է մեր փորձը՝ ձևակերպել «հեղուկ արդիականության» մեջ որոշակի ներկա։ Զուլալված, բայց դեռևս չլրված ապագայի հանդեպ պատասխանատու վերաբերմունքն այն է, որ թույլ է տալիս ապրել ոչ թե սպասման կամ կարոտախտի մեջ, այլ ներկայի ակտիվ ձևավորման մեջ։
Եթե «մենք ազգի մի մասն ենք հիշողությամբ և հույսով», ապա սա ավելի շուտ խնդրի արձանագրում է, քան դրա լուծում։ Իրական մարտահրավերը ազգի մաս լինելն է նաև գործողությամբ ու ներկայությամբ, ինչը ենթադրում է հիշողությունը վերափոխել փորձի (այն, ինչը մեզ սովորեցնում է, ոչ թե կապում), հույսը՝ գործողության (ապագան կառուցել ներկայում, ոչ թե պարզապես սպասել), իսկ ներկային վերադարձնել ինքնուրույն և արժեքավոր ժամանակ լինելու իր իրավունքը։
Ճանաչելը փոխակերպման առաջին քայլն է։ Հաջորդ քայլը՝ ազատագրվել ժամանակների բռնակցումներից և վերագտնել յուրաքանչյուրի՝ անցյալի, ներկայի և ապագայի ինքնուրույն արժեքը․ ապրել անորոշության մեջ՝ առանց հանձնվելու անկայունությանը, և վերագտնել ներկան ոչ թե որպես միջոց, այլ որպես իսկություն։
Որոշակի ներկա՝ անորոշ աշխարհում։
Հունվարի 9, 2026
