18.65c
Երեվան
երք, հլս 07
Ընթերցումներս (63)
Անհամասեռութիւն (6)
Շաղկապական անհամասեռութիւն (ա)
Խնդրոյ առարկան ոչ միայն... այլեւ համադասական զուգադիր յաւելական շաղկապն է, որ կրնայ կիրարկուիլ թէ՛ պարզ նախադասութեան, թէ՛ համադասական բարդ նախադասութեան մէջ:
Ուրեմն ուղղախօսութիւնը կը պահանջէ, որ անոր զոյգ բաղադրիչները դրուին ինչպէս պարզ նախադասութեան, այնպէս ալ համադասական բարդ նախադասութեան նոյն պաշտօնը կատարող բառերուն վրայ:
Բացատրենք հետեւեալ օրինակներով.
ա)Ան կը ղեկավարէ երգչախումբը եւ փողերախումբը:
Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:
Այս պարզ նախադասութեան մէջ ուղիղ խնդիր են երգչախումբը եւ փողերախումբը բազմակի անդամները: Եւ առ այդ՝ ոչ միայն... այլեւ զուգադիր շաղկապին իւրաքանչիւր բաղադրիչը դրուած է անոնցմէ մէկուն վրայ:
բ)Թորոսը չ’աշխատիր եւ կը խանգարէ աշխատողները:
Թորոսը ոչ միայն չ’աշխատիր, այլեւ կը խանգարէ աշխատողները:
Այստեղ ունինք բարդ համադասական նախադասութիւն մը, որոնց համադաս բայերուն վրայ դրուած են մեր շաղկապին բաղադրիչները:
* * *
Տեսնենք հետեւեալ սխալ կառոյցը, որ այնքան ընդհանրացած է, բայց եւ աննկատ մնացած է արդի հայուն բերնին մէջ ու գրիչին տակ.
*** Ան ոչ միայն կը ղեկավարէ երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:
Այստեղ բազմակի անդամներն են, ինչպէս գիտենք, երգչախումբը եւ փողերախումբը, բայց ահա շաղկապին առաջին բաղադրիչը դրուած է ոչ թէ երգչախումբ-ին վրայ, այլ դիմաւոր բային վրայ՝ ոչ միայն կը ղեկավարէ...:
Ճիշդ կառոյցը պիտի տար՝
---Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը, այլեւ փողերախումբը:
Սխալ է նմանապէս հետեւեալ կառոյցը.
***Ան կը ղեկավարէ ոչ միայն երգչախումբը, այլեւ կը հովանաւորէ զայն:
Ուր այս անգամ համադասուած են երգչախումբը ուղիղ խնդիրը եւ կը հովանաւորէ ստորոգիչը:
Ճիշդը պիտի ըլլար՝
---Ան ոչ միայն կը ղեկավարէ երգչախումբը, այլեւ կը հովանաւորէ զայն:
Իսկ այսպիսի սխալ կառոյցներու ծուղակը շատ հեշտ է իյնալ ոչ միայն բանաւոր, այլեւ գրաւոր խօսքի մէջ, ուր անհամեմատօրէն աւելի ժամանակ ունինք վերանայելու ու վերամտածելու մեր շարադրանքը:
* * *
Ստորեւ օրինակներու շատ շինիչ եւ ուսանելի ցանկ մը, ուր զոյգ առ զոյգ թաւագրուած են համասեռ՝ ճիշդ, եւ անհամասեռ՝ սխալ, միաւորները: Ասոնց ուշադիր ու հանդարտ ընթերցումը մեծապէս կը նպաստէ մեր բոլորին ուղղախօսութեան:
Ճիշդ՝ « Ան կը նախագահէ ոչ միայն Ուսումնական խորհուրդին, այլեւ Շրջանաւարտից միութեան» (երկու անուղղակի խնդիր, ուրեմն՝ համասեռութիւն):
Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կը նախագահէ Ուսումնական խորհուրդին, այլեւ Շրջան-աւարտից միութեան» (ստորոգիչ եւ անուղղակի խնդիր, ուրեմն՝ անհամասեռութիւն):
Ճիշդ՝ «Բարեկամները ոչ միայն չզարմացան անոր ձախողութեան, այլեւ ափսո-սանքով արդարացուցին զայն» (երկու ստորոգիչ):
Սխալ՝ «Բարեկամները չզարմացան ոչ միայն անոր ձախողութեան, այլեւ ափսո-սանքով արդարացուցին զայն» (անուղղակի խնդիր եւ ստորոգիչ):
Ճիշդ՝ «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացինե-րունը» (երկու ուղիղ խնդիր):
Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կ’արածէ իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացինե-րունը» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):
Ճիշդ՝ «Ան ոչ միայն կ’արածէ իր սեփական ոչխարները, այլեւ կը հոգայ բոլոր գիւ-ղինները» (երկու ստորոգիչ):
Սխալ՝ «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ կը հոգայ բոլոր գիւ-ղինները» (ուղիղ խնդիր եւ ստորոգիչ):
Ճիշդ՝ «Ան ոչ միայն կ’արածէ իր ոչխարները, այլեւ կը կթէ զանոնք» (երկու ստորո-գիչ):
Սխալ՝ «Ան կ’արածէ ոչ միայն իր ոչխարները, այլեւ կը կթէ զանոնք» (ուղիղ խնդիր եւ ստորոգիչ):
Ճիշդ՝ «Ան պատսպարեց ոչ միայն իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացի-ներունը» (երկու ուղիղ խնդիր):
Սխալ՝ «Ան ոչ միայն պատսպարեց իր սեփական ոչխարները, այլեւ բոլոր գիւղացի-ներունը» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):
Ճիշդ՝ «Արծիւը կը յաջողի ոչ միայն նկատել իր որսը, այլեւ յափշտակել զայն» (երկու ուղիղ խնդիր, երկուքն ալ՝ կը յաջողի ստորոգիչին):
Սխալ՝ «Արծիւը կը յաջողի նկատել ոչ միայն իր որսը, այլեւ յափշտակել զայն» (երկու ուղիղ խնդիր, մէկը՝ գոյական, միւսը՝ անորոշ դշերբայ):
Ճիշդ՝ «Ան կերակրեց ոչ միայն իր հարազատները, այլեւ համայնքի կարօտեալները» (երկու ուղիղ խնդիր):
Սխալ՝ «Ան ոչ միայն կերակրեց իր հարազատները, այլեւ համայնքի կարօտեալ-ները» (ստորոգիչ եւ ուղիղ խնդիր):
Ճիշդ՝ «Ան ոչ միայն կերակրեց իր հարազատները, այլեւ հոգաց եկեղեցւոյ կարիքները» (երկու ստորոգիչ):
Սխալ՝ «Ան ոչ միայն դաւաճանեց հայրենիքին, այլեւ հարազատներուն» (ստորոգիչ եւ անուղղակի խնդիր):
Ճիշդ՝ «Ան դաւաճանեց ոչ միայն հայրենիքին, այլեւ հարազատներուն» (երկու ան-ուղղակի խնդիր):
Սխալ՝ «Այս ընտրութեան արդիւնքէն կախեալ պիտի ըլլայ ոչ միայն Մ. Նահանգներու ապագան, այլ նաեւ պիտի ունենայ իր ազդեցութիւնը ամբողջ աշխարհի վրայ» («Մասիս» շաբաթաթերթ, 29-10-16, խմբագրական): Ուր համադասուած են առաջինին ապագան ենթական եւ երկրորդին ստորոգիչը՝ պիտի ունենայ:
Ճիշդ՝ «Այս ընտրութեան արդիւնքէն կախեալ պիտի ըլլայ ոչ միայն Մ. Նահանգներու ապագան, այլ նաեւ ամբողջ աշխարհինը»: (երկու ենթակայ):
Արմենակ Եղիայեան
