image

Արմենականէն Ռամկավար. Հայկական քաղաքական հոսանքի մը պատմական արմատները Իրանի մէջ

Արմենականէն Ռամկավար. Հայկական քաղաքական հոսանքի մը պատմական արմատները Իրանի մէջ

Կան արխիւային հետազօտութեան քանի մը առանձնապէս խոստմնալից ուղղութիւններ։ «Վերածնունդ»ի եւ «Ալիք»ի առաջին թիւերը կրնան հնարաւորութիւն տալ ճշդելու հանրային ձեռնարկներն ու անոնց մասնակցող անձերուն անունները (Tumasyan, 2024)։ Գարագաշի «Պարսկահայ տարեցոյց»ին մէջ կրնան պահպանուած ըլլալ դիմանկարներ եւ հաստատութիւններու ցանկեր (Hakobyan, 2024)։ Անձնական եւ կազմակերպական կապերը կարելի է վերականգնել հայկական համայնքային ու առաջնորդարանային արխիւներէն, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան նամակագրութենէն եւ բրիտանական դիւանագիտական փաստաթուղթերէն։ Պէտք է ուսումնասիրել նաեւ «Հայրենիք»ի 1933-ի տեղեկագրութեան ամբողջական բնագիրը՝ իր սկզբնական լեզուական եւ քաղաքական համատեքստին մէջ։ Այսպիսով, բացայայտուող պատմութիւնը ո՛չ ամբողջովին բացակայ է, ո՛չ ալ անընդհատ գործող կուսակցական կազմակերպութեան գոյութիւնը լիովին ապացուցուած է։ 1890-ականներուն Իրանական Ատրպատականի վերաբերող մամուլի տեղեկութիւնները կը մատնանշեն այդ շրջանի հայկական կապերը. 1933-ի մամուլի հաղորդումը կը յիշատակէ Թեհրանի եւ Թաւրիզի Ռամկավար համակիրները, իսկ 1941-ի հետախուզական գնահատականը փաստագրօրէն կը հաստատէ կոմիտէի մը գոյութիւնը։ Ասոնք ապացոյցներու տարբեր տեսակներ են։ Այս տարբերութիւնները յստակ պահելով՝ կարելի է աւելի ճշգրիտ պատմութիւնը գրել հայկական քաղաքական հոսանքի մը, որ գործուն դեր ունեցած է քաղաքական կեանքին, լրագրութեան, բարեսիրութեան եւ ընդհանրապէս հայ համայնքին մէջ։

 

 

Իրանի մէջ Հայ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ 1921 թուականի անոր պաշտօնական արձանագրութենէն առաջուան շրջանը։ Անոր քաղաքական արմատները կ՚երկարին մինչեւ 1885-ին Վանի մէջ հիմնուած Արմենական կուսակցութիւնը (Der Matossian, 2023)։ Սակայն այս կապը կարեւոր վերապահումով մը պէտք է դիտարկել. ԺԹ. դարուն Իրանի մէջ Արմենական գործունէութեան գոյութեան վկայութիւնները անպայման չեն նշանակեր, թէ այնտեղ անընդհատ գործած է Ռամկավար կուսակցութեան մասնաճիւղ մը։ Հայ յեղափոխական շարժումներուն նուիրուած Լուիզ Նալպանտեանի ուսումնասիրութիւնը կ՚ընդգրկէ նաեւ Իրանական Ատրպատականը, որ Օսմանեան կայսրութենէն դուրս Արմենական գործունէութեան կարեւոր կեդրոններէն մէկը կը նկատուի (Berberian & Grigor, 2025)։ Թաւրիզն ու Սալմաստի շրջանը, ներառեալ Հաֆթուանն ու Մալհամը, սահմանին երկու կողմերը բնակող հայերուն համար միջանկեալ կապի կեդրոններ էին։ Անոնց կարեւորութիւնը կը բխէր աշխարհագրական դիրքէն, հաստատուած հայ բնակչութենէն եւ Վանի հետ ունեցած կապերէն։ Այսպիսով, քաղաքական կազմակերպումը զարգացած էր պետական սահմաններուն ընդմէջէն, այլ ոչ թէ միայն առանձին պետութեան մը սահմաններէն ներս։

Հայերու սահմանանց գործունէութիւնը կը ներառէր տեղեկութիւններու փոխանցում, կազմակերպչական աշխատանք, ինչպէս նաեւ զէնքի հայթայթում եւ փոխադրութիւն։ Իրանի հայերը կարեւոր դեր կատարեցին նաեւ Օսմանեան կայսրութիւնը 1895–1896 թուականներուն պատած բռնութիւններուն ընթացքին գաղթականներու տեղաշարժին եւ օգնութեան աշխատանքներուն մէջ (Berberian & Grigor, 2025)։ Այս գործունէութիւնները կը լուսաբանեն այն ընկերային միջավայրը, ուր կազմաւորուեցան հայկական քաղաքական ինքնութիւնները։ Սակայն փաստաթղթային արձանագրութիւնները հիմք չեն տար ենթադրելու հաստատութենական անխափան շարունակականութիւն։ Հայկական քաղաքական դաշտը կ՚ընդգրկէր նաեւ 1887-ին հիմնուած Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւնը եւ 1890-ին ստեղծուած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը (Der Matossian, 2023)։ Այս կազմակերպութիւնները կը տարբերէին իրենց գաղափարախօսութեամբ եւ ռազմավարութեամբ ու յաճախ կը մրցակցէին իրարու հետ։ Հետեւաբար, իրանահայ փորձառութեան պատմութիւնը պէտք չէ ներկայացնել մէկ կուսակցութեան տեսանկիւնէն միայն։ Ռամկավարութիւնը կարելի է լաւագոյնս հասկնալ իբրեւ այդ բազմազան քաղաքական միջավայրին մէկ արտայայտութիւնը՝ միաժամանակ յատուկ ուշադրութիւն դարձնելով որոշակի հաստատութիւններու եւ անհատներու վերաբերեալ փաստաթուղթերուն։

Քաղաքական վերափոխումը եւ 1930-ական թուականներու իրանահայ ցանցերը

Արմենական աւանդութիւնը Ի. դարու սկիզբը քանի մը փոփոխութիւն կրեց։ Կուսակցական պատմագրութիւնները անոր զարգացումը կը կապեն 1907–1908 թուականներու սահմանադրական-ազատական հոսանքներուն եւ 1 Հոկտեմբեր 1921-ին Հայ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան հիմնադրութեան հետ (Der Matossian, 2023)։ Այս թուականը միջազգային կուսակցութեան կազմութեան օրն է, ոչ թէ Իրանի մէջ մասնաճիւղի մը փաստացի հիմնադրութեան թուականը։ Արմենականներու նախորդ սերունդին եւ Ռամկավարներու յաջորդ սերունդին միջեւ կապող օղակ մըն է Գրիգոր Պէօզիկեանը, որ ծանօթ էր նաեւ Շիկահեր անունով։ Պէօզիկեան շարժումին կազմակերպչական վերափոխումներուն մասնակցած անձերէն էր եւ 1931-ին ընտանիքին հետ փոխադրուեցաւ Թեհրան։ Ըստ կենսագրական պատմութեան՝ ան հոն մնաց մինչեւ իր մահը՝ 1943-ին։ Նոյն աղբիւրին համաձայն՝ ան նպաստեց Իրանի հայկական քաղաքներուն, ներառեալ Թեհրանի, բարեսիրական հաստատութիւններու զարգացման (Berberian & Grigor, 2025)։ Այս տեղեկութիւնները օգտակար պատկերացումներ կու տան, սակայն պէտք է դիտուին իբրեւ կուսակցութեան ներքին պատմագրութենէն բխող պնդումներ, ոչ թէ ինքնուրոյն կերպով հաստատուած փաստեր։

Ժամանակաշրջանին վերաբերող երկրորդ վկայութիւն մը կը գտնուի 1933-ին Պոսթոնի մէջ հրատարակուող «Հայրենիք» հայկական թերթին մէկ յօդուածին մէջ։ Թերթը կապուած էր ընդդիմադիր Դաշնակցութեան շարժումին։ Յօդուածին մէջ կը յիշատակուէին Ռամկավարներու աւելի քան երեսուն ընտանիքներ՝ Թեհրանի եւ Թաւրիզի առնչութեամբ։ Ժամանակակից քաղաքական այդ հրապարակումը Իրանի Ռամկավար խմբակցութեան անդամները կը կոչէր «մարդասպաններ»։ Այս որակումը կարեւոր օրինակ մըն է, թէ քաղաքական հակառակորդները ինչպէ՛ս կը ներկայացնէին Ռամկավարութեան կողմնակիցները։ Սակայն տեղեկութիւնը հաստատուած մարդահամար, անդամացանկ կամ երկու քաղաքներէն որեւէ մէկուն մէջ պաշտօնական կուսակցական կոմիտէի գոյութեան ապացոյց չէ։ Կենսագրական պատմութեան եւ մամուլի տեղեկագրութեան համադրութիւնը կը մատնանշէ, որ 1930-ական թուականներէն սկսեալ Իրանի մէջ գոյութիւն ունէր անձերու եւ համակիրներու ցանց մը։ Միեւնոյն ատեն, անիկա նոր հարցումներ կը յառաջացնէ. ո՞վ կը կազմակերպէր այդ համակիրները, կանոնաւոր ժողովներ կը գումարէի՞ն, եւ ի՞նչ յարաբերութիւններ ունէին դպրոցներուն, բարեսիրական կազմակերպութիւններուն ու հայկական մամուլին հետ (Berberian & Grigor, 2025)։ Այդ հարցումներուն պատասխանելու համար անհրաժեշտ են ժամանակակից լրացուցիչ սկզբնաղբիւրներ։

1941-ի կոմիտէն եւ հայալեզու լրագրութիւնը

Մինչեւ այսօր յայտնաբերուած կազմակերպչական ամենէն համոզիչ եւ նշանակալից ապացոյցը Թեհրանի մէջ 26 Յուլիս 1941 թուակիր հետախուզական ամփոփագիր մըն է։ «Ռամկավար կուսակցութիւն. Կոմիտէ» խորագրով բաժինը կը թուէ հինգ անուն՝ Յովսէփ Գարախանեան, Արտաշէս Խոջամիրեան, Հայկ Գարագաշ, Լեւոն Թադեւոսեան եւ Մանուկ Մարտին։ 

Այս փաստաթուղթը միայն մշակութային գործունէութեան կամ քաղաքական համակրանքի վկայութիւն չէ. ան բացայայտօրէն կը յիշատակէ կուսակցական կոմիտէ մը։ Ուստի կը հաստատէ, թէ այդ ժամանակ Իրանի մէջ գոյութիւն ունէր որոշակիօրէն ճանաչելի Ռամկավար կոմիտէ մը, սակայն չի պարզեր, թէ ե՛րբ հիմնուած էր ան կամ որքա՛ն ժամանակէ ի վեր կը գործէր։ Նշանակալից է նաեւ, որ Հայկ Գարագաշի կեանքը քաղաքական արձանագրութիւնները կը կապէ հայկական տպագիր մշակոյթին։ Խմբագիր եւ մշակութային գործիչ Գարագաշ ծնած էր Թաւրիզ, 1893-ին։ Ան խմբագրած էր «Վերածնունդ» գրական-մշակութային հանդէսը, որ Թեհրանի մէջ լոյս տեսած էր 1930-էն մինչեւ 1953 (Berberian & Grigor, 2022)։ Կենսագրական տեղեկութիւններու, հաստատութենական արձանագրութիւններու եւ լուսանկարներու այլ ուշագրաւ աղբիւր մըն է անոր «Պարսկահայ տարեցոյց»ը, որուն հրատարակութիւնը սկսած էր 1927-ին (Hakobyan, 2024)։

Այն հանգամանքը, որ Գարագաշի անունը ներառուած է 1941-ի կոմիտէի ցանկին մէջ, այս հրատարակութիւնները առանձնապէս կարեւոր կը դարձնէ Իրանի Ռամկավարութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան համար (Berberian & Grigor, 2022)։ Սակայն առանց կուսակցական արձանագրութիւններու կամ նոյն հրատարակութեան մէջ գտնուող յստակ ապացոյցներու՝ սխալ պիտի ըլլար «Վերածնունդ»ը ներկայացնել իբրեւ կուսակցութեան պաշտօնաթերթ։ Խմբագրական ղեկավարութիւն ունենալը եւ կուսակցութեան անդամ ըլլալը ինքնին չեն ապացուցեր պաշտօնական սեփականութիւն կամ կազմակերպական պատկանելիութիւն։

Արժէքաւոր այլ արխիւ մըն է Թեհրանի մէջ 1931-էն հրատարակուող «Ալիք» հայկական թերթը (Tumasyan, 2024)։ Անոր թիւերը եւ դասախօսութիւններու, ընտրութիւններու, համայնքային կազմակերպութիւններու գործունէութեան, դպրոցներու, բարեսիրական ձեռնարկներու ու քաղաքական տարակարծութիւններու մասին տեղեկագրութիւնները կրնան աւելի լայն համատեքստ տրամադրել Ռամկավար անդամներու գործունէութեան համար։ Մրցակից քաղաքական հոսանքները եւս կրնան պահպանած ըլլալ էական տեղեկութիւններ։ Սակայն անոնց հրապարակումները կարդալու ատեն անհրաժեշտ է նկատի ունենալ անոնց քաղաքական դիրքորոշումը (Hakobyan, 2024)։ 1941-ի տեղեկագրին մէջ նշուած հինգ անունները պէտք է հիմք ծառայեն հայերէն, պարսկերէն եւ անգլերէն յաւելեալ որոնումներու՝ հաշուի առնելով նաեւ անուններու տարբեր գրութիւնները։ Մասնաւորապէս Գարախանեանի եւ Խոջամիրեանի մասին անկախ փաստաթուղթերը կրնան օգնել բացայայտելու կոմիտէին հաստատութենական կապերը՝ Գարագաշէն անդին, որուն մասին պատմական տեղեկութիւնները անհամեմատ աւելի առատ են։

Համայնքային հաստատութիւններ, պատմական սահմանափակումներ եւ ապագայ հետազօտութիւն

Իրանի Ռամկավարութեան պատմութիւնը էական նշանակութիւն ունի հայկական համայնքային հաստատութիւններու պատմութեան համար, սակայն այդ կապը հարկ է ապացուցել, ոչ թէ կանխաւ ենթադրել։ Թեհրանի, Թաւրիզի եւ Սպահանի հայ հանրային կեանքի հիմնական հաստատութիւններն էին դպրոցը, եկեղեցին, բարեսիրական կազմակերպութիւնը, մշակութային միութիւնը եւ թերթը (Berberian & Grigor, 2022)։ Կուսակցական գործունէութիւն ծաւալող անհատ մը կրնար անդամակցիլ այս հաստատութիւններուն՝ առանց զանոնք կուսակցական կառոյցներու վերածելու կամ կուսակցութեան գործիք դարձնելու։ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն յաջորդող տասնամեակներու վերաբերեալ պահպանուած հետազօտական եւ արխիւային նիւթերը թերի են։ Անոնք չեն տրամադրեր Իրանի «Ռամկավար» կոմիտէներուն հետեւողական ժամանակագրութիւնը, պատասխանատուներու ամբողջական ցանկը կամ փաստերով պաշտպանելի անդամակցութեան թիւ մը։ Նոյնպէս չեն բացատրեր կուսակցութեան տեսանելի կազմակերպական-քաղաքական ներկայութեան նուազման կամ վերացման պատճառները։ Ապագայ ուսումնասիրութիւնները կրնան անդրադառնալ յետպատերազմեան գաղթին, համայնքային քաղաքական մրցակցութեան, հաստատութենական փոփոխութիւններուն եւ 1979-ի Իրանի յեղափոխութեան հետեւանքներուն (Berberian & Grigor, 2025)՝ փոխանակ սահմանափակուելու այստեղ քննուած նիւթերուն մէջ արդէն վերլուծուած հարցերով։

Կան արխիւային հետազօտութեան քանի մը առանձնապէս խոստմնալից ուղղութիւններ։ «Վերածնունդ»ի եւ «Ալիք»ի առաջին թիւերը կրնան հնարաւորութիւն տալ ճշդելու հանրային ձեռնարկներն ու անոնց մասնակցող անձերուն անունները (Tumasyan, 2024)։ Գարագաշի «Պարսկահայ տարեցոյց»ին մէջ կրնան պահպանուած ըլլալ դիմանկարներ եւ հաստատութիւններու ցանկեր (Hakobyan, 2024)։ Անձնական եւ կազմակերպական կապերը կարելի է վերականգնել հայկական համայնքային ու առաջնորդարանային արխիւներէն, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան նամակագրութենէն եւ բրիտանական դիւանագիտական փաստաթուղթերէն։ Պէտք է ուսումնասիրել նաեւ «Հայրենիք»ի 1933-ի տեղեկագրութեան ամբողջական բնագիրը՝ իր սկզբնական լեզուական եւ քաղաքական համատեքստին մէջ։ Այսպիսով, բացայայտուող պատմութիւնը ո՛չ ամբողջովին բացակայ է, ո՛չ ալ անընդհատ գործող կուսակցական կազմակերպութեան գոյութիւնը լիովին ապացուցուած է։ 1890-ականներուն Իրանական Ատրպատականի վերաբերող մամուլի տեղեկութիւնները կը մատնանշեն այդ շրջանի հայկական կապերը. 1933-ի մամուլի հաղորդումը կը յիշատակէ Թեհրանի եւ Թաւրիզի Ռամկավար համակիրները, իսկ 1941-ի հետախուզական գնահատականը փաստագրօրէն կը հաստատէ կոմիտէի մը գոյութիւնը։ Ասոնք ապացոյցներու տարբեր տեսակներ են։ Այս տարբերութիւնները յստակ պահելով՝ կարելի է աւելի ճշգրիտ պատմութիւնը գրել հայկական քաղաքական հոսանքի մը, որ գործուն դեր ունեցած է քաղաքական կեանքին, լրագրութեան, բարեսիրութեան եւ ընդհանրապէս հայ համայնքին մէջ։

Սահանդ՝ Համաշխարհային Քաղաքականութեան Կեդրոն

Յովսէփ Յովսէփեան

9 Նոյեմբեր 2026

Օգտագործուած աղբիւրներ

Berberian, H., & Grigor, T. (2022). Pictorial modernity and the Armenian women of Iran. Iranian Studies, 55(2), 463–500. https://doi.org/10.1017/irn.2021.18

Berberian, H., & Grigor, T. (2025). The Armenian woman, minoritarian agency, and the making of Iranian modernity, 1860–1979. Stanford University Press. https://www.sup.org/books/armenian-woman-minoritarian-agency-and-making-iranian-modernity-1860-1979

Der Matossian, B. (Ed.). (2023). The Armenian Social Democrat Hnchakian Party: Politics, ideology and transnational history. I.B. Tauris. https://doi.org/10.5040/9780755651337