image
Հրատապ լուրեր:

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (17)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը  (17)

Թրքերէնի բայական համակարգը

                1.Բայի կառոյցը

            Թրքերէնի բոլոր բայերը կազմուած են արմատէ մը եւ մէկ ու միասնական լծորդէ մը, որ է mak կամ mek՝ նայած, թէ արմատական վերջին ձայնաւորը յետնալեզուայի՞ն է (a, ı, o, u), թէ՞ յառաջնալեզուային (e, i, ö,ü). օրինակ՝

                        tut.mak           (u-a)   բռնել                               git.mek (i-e)    երթալ

                   kız.mak(ı-a)   տաքնալ                          dön.mek(ö-e) դառնալ

                   koy.mak(o-a) դնել                                 sür.mek(ü-e) քշել

                   aç.mak (a-a)    բանալ                                           ver.mek(e-e) տալ

            Բայական այս լծորդը յատուկ է մի՛միայն բային սկզբնաձեւին կամ անորոշ դերբային, որմէ դուդս՝ խոնարհական բոլոր ձեւերուն մէջ՝ դիմաւոր  թէ դերբայական, ան կը դադրի որեւէ  դերակատարութիւն ունենալէ  եւ ընդմիշտ կ’անհետանայ. oրինակ՝

                        tut.ar.ım       կը բռնեմ                         gid.er.im       կ’երթամ

            Այս երկու դիմաւոր ձեւերը գումարն են երեքական  բաղադրիչներու.

                        --tut  բայարմատը                                       gid  բայարմատը

                        --ar   խոնարհիչը                                         er    խոնարհիչը

                        --ım  դիմային վերջը                                   im  դիմային վերջը

            Խոնարհիչը՝ar-er,   այն իւրայատուկ հնչիւնը կամ հնչիւնախումբն է, որուն  կու գան կցուելու  դիմային վերջաւորութիւնները:

          Ուրեմն՝ արմատն ու խոնարհիչը կը կազմեն տուեալ բային սահմանական ներկայի ու անկատարի  խոնարհական հիմքը՝ tut.ar եւ gid.er.

                   tut.ar.ım       կը բռնեմ                         gid.er.im       կ’երթամ

                      tut.ar.sın       կը բռնես                         gid.er.sin      կ’երթաս

                   tut.ar           կը բռնէ                           gid.er           կ’երթայ

                   tut.ar.ız        կը բռնենք                       gid.er.iz        կ’երթանք

                   tut.ar.sınız    կը բռնէք                         gid.er.siniz    կ’երթաք

                   tut.ar.lar       կը բռնեն                         gid.er.ler      կ’երթան

            Իսկ դիմաւոր մասնիկները նոյնինքն էական բայն են.

                        sorar.ım           gelir.im         surur.um       görür.üm                      

                        կը հարցնեմ     կու գամ          կը քշեմ          կը տեսնեմ

            Եզակի երրորդ դէմքը` tutar, կը նոյնանայ բային հիմքով, այսինքն՝ զուրկ է դիմային վերջէ.  իսկ ինչպէ՞ս կը ճանչցուի ան,−  շատ պարզ է, դիմային վերջի բացակայութեամբ, քանի վերջ չունենալը իր կարգին առանձնայատկութիւն մըն է, եթէ միակ չունեցողն է: Իսկ յոգնակի երրորդ դէմքը իր կարգին զուրկ է դիմային վերջէ. ան գումարն է  բայահիմքին եւ lar/ler՝ մէկ ու միասնական  յոգնակերտ մասնիկին, որ յատուկ է նաեւ գոյականներուն եւ  կարգ մը դերանուններու: Իսկ այս պարագային՝ tutar.lar թուաբանական յոգնակին է բայահիմքին, այսինքն՝ գ. դէմքի եզակիին:  Եթէ բառացի հայերէն թարգմանենք, պիտի ըսենք՝ կը բռնէ-կը բռնէ.ներ, ինչ որ մեզի անհեթեթ կը հնչէ, սակայն  այդպէս չէ թրքերէնին համար:

            Համապատասխան  անցեալ անկատարը կը ստացուի նոյն սկզբունքով, այսինքն՝ բայահիմքին վրայ էական բայի անկատարի կցումով.

                        tutar.dım      կը բռնէի                         gider.dim      կ’երթայի

                   tutar.dın       կը բռնէիր                        gider.din       կ’երթայիր

                   tutar.         կը բռնէր                         gider.di        կ’երթար

                   tutar. dız       կը բռնէինք                      gider.diz       կ’երթայինք

                   tutar.dınız    կը բռնէիք                        gider.diniz    կ’երթայիք

                   tutar.dı(lar)   կը բռնէին                        gider.di(ler)   կ’երթային                         Հետաքրքրական է յոգնակի գ. դէմքի պարագան:

            Ան փաստօրէն նոյնն է եզակիին հետ, որովհետեւ երրորդ դէմքի պարագային թրքերէնը կը գոհանայ յոգնականացնելով  մի՛այն ենթական՝ եզակի բայով. այսպէս՝

                        o gider.di – ան կ’երթար      onlar gider.di – անոնք կ’երթային

            Ճիշդ ինչպէս անգլիացին պիտի ըսէր՝ he wentthey went:

            Ուր եզակին եւ յոգնակին կ’իմացուին դերանուն-ենթակայի շնորհիւ:

            Այսուհանդերձ բացառուած չէ, որ թրքերէն խօսողը կամ գրողը ըսէ՝ gider.di.ler այսինքն՝ յոգնականացնէ եզակի գ. դէմքը. ուրեմն հաւասարապէս ըսուի՝

                   onlar gider.di                    onlar gider.di.ler     

          2. Անկատար   ներկայ  եւ անկատար անցեալ  ժամանակներ

          Թրքերէնը այն սակաւ լեզուներէն է, որ օժտուած է  այս ժամանակով, որ ցոյց կու տայ գործողութեան  ի կիր արկանումը խօսուած պահուն. ան համարժէք է աշխարհաբարի  գնում եմ  ու  կ’երթամ կոր   եւ անգլերէնի I am going  ձեւերուն:

            Այս բայաձեւը կը ստացուի i-yor ածանցի մուծումով բայարմատի եւ դիմային վերջի  միջեւ: Անոր  առաջին ձայնաւորը կը փոփոխուի  ըստ ներդաշնակութեան բարդ կաղապարին (ı, i, u, ü),  իսկ դիմային վերջը իր կարգին կը փոխուի  o > u կարգով:

                        al.ıyor.um     կ’առնեմ կոր           ver.iyor.um   կու տամ կոր

                   al.ıyor.sun    կ’առնես կոր                     ver.iyor.sun  կու տաս կոր

                   al.ıyor …      կ’առնէ կոր            ver.iyor…     կու տայ կոր

                   al.ıyor.dum   կ’առնէի կոր           ver.iyor.dum կու տայի կոր

                   al.ıyor.dun    կ’առնէիր կոր         ver.iyor.dun  կու տայիր կոր

                   al.ıyor.du...    կ’առնէր կոր           ver.iyor.du... կու տար կոր

          

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com