Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (28)

Լեզուական փեթակ՝  Պուրճ Համմուտը  (28)

Շարահիւսութիւն

            Դերբայներ եւ դերբայակերպներ (դ)

            --diğimden

            Աւելնալով բայարմատին վրայ՝ կը կազմէ մակբայակերպ մը, որ ցոյց կու տայ գլխաւորին կամ դիմաւոր բային գործողութեան պատճառը. օրինակ՝

                        Seni   çok    sevdiğimden     vazgeçemeyorum[1]                       senden.

                        Քեզ   շատ  սիրելէս             չեմ կրնար կոր հրաժարիլ      քեզմէ:

            Որ կը նշանակէ՝ քեզ շատ սիրելուս պատճառով չեմ կրնար կոր...

            Հայերէնի մէջ բացառականի պատճառականութեան իմաստը յառաջացած է աշխարհաբարի մէջ՝ ի նմանութիւն թրքերէնի, եւ շատ լայն տարածում ունի. օրինակ՝                          Վախէս  սկսայ դողալ:

                   Ցուրտէն ակռաները կը կափկափէր:

                   Ամօթէն քար   կտրեցաւ:

            Գրաբարի բացառականը այս յատկութիւնը չունէր. նոյնը տրականով եւ առ նախդիրով կը ստանար ան.

                        --Նա փախեաւ առ երկիւղի “ան վախէն փախաւ”:

                        --Նոքա առ տխմարութեան կարծեցին “անոնք տխմարութիւննէն կարծեցին”:

            Գրաբարը որեւէ յօդ չէ գործածած, մինչդեռ աշխարհաբարը  դիմորոշ յօդով օժտած է  եզակի վախէն-ը եւ զոյգ՝ դիմորոշ եւ որոշիչ յօդերով  օժտած է  տխմարութիւննէն-ը.  երկուքն ալ  տառացի պատճէնուած են  թրքերէնին վրայ:

            Այս մակբայակերպին  կառոյցը բաւական բարդ է:

            ***sev.di-   sevmek “սիրել” բայի  կատարեալի բունն է՝ sevdim-sevdin-sevdi, որը միաժամանակ  կը համապատասխանէ եզակի երրորդ դէմքին:

            ***sev.diğ.im- կը նշանակէ սիրածս. ստացականութիւնը արտայայտող ձեւոյթն է im-ը, որ յաջորդաբար պիտի տայ՝

          sev.diğ.im       sev.diğ.in       sev.diğ.i       sev.diğ.imiz       sev.diğ.iniz       sev.dik.ler.i

            սիրածս          սիրածդ        սիրածը       սիրածնիս        սիրածնիդ       սիրածնին

            Առաջին հինգին մէջ երեւցող ğ բաղաձայնը ձայնակապ է. յոգնակի գ. դէմքին ան կը վերածուի k-ի:

            Այս կառոյցին վրայ կ’աւելնայ բացառականի den մասնիկը.

            sev.diğ.im.den                         sev.diğ.in.den                         sev.diğ.in.den  

            սիրելէս                                         սիրելէդ                                       սիրելէն...  

            Նկատել, որ եզակի բ. դէմքն ու գ. դէմքը կը նոյնանան.  ասոնց դէմքերը կը ճշդուին  շնորհիւ  դիմաւոր բայի ունեցած դէմքին:

            Diğim ձեւոյթը քառափոփոխ է, իսկ den-ը երկփոփոխ.  օրինակներ՝

            kaç.dığ.ım.dan        ver.diğ.im.den         dur.du.ğum.dan       dön.düğ.üm.den

            փախչելէս                 տալէս                        կենալէս                     դառնալէս

            --diğimde

            Նախորդէն կը տարբերի  բառավերջի n-ով: Ասով ստացուած  դերբայական կառոյցը ունի ճիշդ  նախորդի կաղապարը՝ սա տարբերութեամբ, որ պատճառի փոխարէն ցոյց կու տայ դիմաւոր բայի գործողութեան  կատարման ժամանակը. օրինակ՝

                        Akşam       eve              geldiğimde     çalışıyordu.

                        Գիշեր(ը)  տունին      գալուս[2]          կ’աշխատէր կոր:

            ***geldim-geldin-geldi.  եկայ-եկար-եկաւ:

            ***geldiğ.im.գալս. ğ ձայնակապ է, իսկ im առաջին դէմքի ստացական մասնիկն է:

            ***geldiğ.im.de.գալուս, երբ ես եկայ. այստեղ երեւցող de մասնիկը ներգոյական հոլովինն է՝ «ի գալն իմում»:

            Մենք գիտենք, որ diğim քառափոփոխ է, իսկ de երկփոփոխ:

            kaç.dığımda            gir.diğimde             fur.duğumda             dök.düğümde

          ի փախչելն իմում     ի մտանելն իմում     ի զարկանելն իմում  ի թափելն իմում

            Այս պարագային եւս եզակի բ. եւ գ. դէմքերը կը նոյնանան, ինչպէս նախորդին էր.

            kaç.dığımda                      kaç.dığında                      kaç.dığında

          ի փախչելն իմում                 ի փախչելն քում                   ի փախչելն իւրում

            --mi

            Պէտք չէ շփոթել այս քառափոփոխ mi-ն (mi, mı, mu, mü) հարցական mi անփոփոխ բառով, որուն նախապէս հանդիպեցանք. օրինակ՝  geldin mi “եկա՞ր մը”... 

            Այս mi-ն, դրուելով անցեալ կատարեալի դիմաւոր ձեւերուն վրայ, կը պայմանաւորէ դիմաւոր բայի գործողութեան ի կատար ածումը. օրինակ՝   

                        Geldi mi                  çalışmaya         başlar.

                        Մէյ մը (որ) եկաւ  աշխատելու   կը սկսի:

                        Aldı mı                     bir de vermez.

                        Մէյ մը (որ) առաւ  ա՛լ չի տար:

 


Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com

                                   



[1] Այս մէկ բայը հարազատօրէն թարգմանելու համար չորս ձեւոյթ կիրարկեցինք հայերէն:

[2] Եկած ժամանակս, ի գալն իմում: