4.09c
Երեվան
կրկ, փտր 08
Օրեր առաջ Երեւանի մէջ հանգամանաւոր կերպով գումարուեցաւ ՍԴՀԿ-ի հերթական համագումարը, որու աւարտին ալ Տօքթ. Համբիկ Սարաֆեան վերընտրուեցաւ կուսակցութեան բարձրագոյն մարմնի ՝ Կեդրոնական Վարչութեան ատենապետ։
Այդ առթիւ ալ Հայաստանի Հանրային հեռուստաընկերութեան լրագրող Պետրոս Ղազարեանի վարած «Հարցազրոյց» հաղորդումը հանդիպում մը ունեցաւ Տօքթ. Սարաֆեանին հետ, որուն սղագրումը ներկայացուց ՍԴՀԿ մամուլը։
Ստորեւ իր ամբողջութեանը մէջ «Արեւելք»ի ընթերցողներուն հետ կը կիսենք այդ հարցազրոյցը։
-Վերջին օրերուն շատ քննարկուեցաւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի հարցազրոյցը: Կարծիքները հիմնականին մէջ բաժնուած են երկու մասի. մէկ մասը կ'ըսէ, որ ան 1991-ին ալ Արցախը կը յանձնէր, հիմա ալ այդ գիծով կ'ընթանայ` կ'ուզէ Արցախը յանձնել, միւս մասը կ'ըսէ, որ ան 1991-ին ալ իրատես էր, այն ժամանակէն մեր միակ իրատես քաղաքական գործիչն է, որուն ըսածները միշտ տեղի կ'ունենան: Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք:
Հ.Ս. Ես հակուած եմ մտածելու, որ երկրորդ տարբերակն է աւելի ճիշդը, որովհետեւ ան չշեղեցաւ իր մօտեցումներէն, նոյնիսկ իշխանութիւնը յանձնելու ժամանակ ու անկէ ետք, նույնիսկ ձեր հետ հարցազրոյցին` 2017 թուականի: Իրապաշտութիւնը շատ կարեւոր է, եւ իրապաշտ քաղաքականութիւնը մանաւանդ մեր նման երկրին մէջ չափէն աւելի կարեւոր է, որովհետեւ կարելի է երազել, ձգտիլ, փափաքիլ ունենալ այնպիսի երկիր կամ արդիւնքներ, որ կը փափաքինք, բայց լոկ ցանկութեամբ հարցերը չեն լուծուիր, պէտք է շատ իրապաշտ ըլլալ մանաւանդ հիմա, որովհետեւ հիմա խօսելու ժամանակը չէ, գործելու ժամանակն է: Եթէ չենք գործեր, ի վնաս մեզի է միանշանակ: Եւ այդ առումով ես կը կարծեմ, որ այդ մօտեցումը ինչպէս պարզուեցաւ, ի դժբախտութիւն մեզի, այն ինչ կանխատեսած էր, չնայած կանխատեսում ալ չէր այդ, պարզապէս իրերու իրավիճակը ճիշդ գնահատած էր, եւ այդ գնահատականը բերաւ այսօրուան: Եւ պիտի ընդունինք, որ միակ քաղաքական գործիչն էր, որ նաեւ համարձակութիւնը ունեցաւ այդ միտքերը արտայայտելու, նաեւ պիտակաւորուեցաւ ու կը պիտակաւորուի մինչեւ այսօր:
-Դուք պարբերաբար կը հանդիպիք վարչապետին հետ արտախորհրդարանական ուժերու ձեւաչափով: Ի՞նչ կը քննարկէք:
Հ.Ս. Ամէն ինչ կը քննարկենք. որոշ բաներ հրապարակման ենթակայ չեն: Ամէն ինչ կը քննարկուի, տեղի կ'ունենայ շատ անկեղծ խօսակցութիւն, չկայ այնպիսի կաշկանդուածութիւն մեր մտքերուն մէջինը չըսելու, եւ կը ծաւալի հետաքրքրական քննարկում: Օրուան բոլոր հրատապ հարցերը կը քննարկենք, առաջարկութիւններ կ'ընենք, նախօրօք օրակարգ կը ձեւաւորուի միչեւ հանդիպումը, որպէսզի իւրաքանչիւր կուսակցութիւն իր օրակարգը բերէ սեղանին ու այդ հարցերուն վերաբերեալ քննարկումներ տեղի կ'ունենան: Բացի անկէ, վարչապետին կատարած այցելութիւններուն մասին միտքերու փոխանակում տեղի կ'ունենայ: Այսինքն ես կ'ըսէի, որ երանի հոն տեղի ունեցող բայց եւ յստակ քննարկումները խորհրդարանին մէջ տեղի ունենային, որպէսզի շատ աւելի առողջ արդիւնքներ ունենանք:
-Այս հարցումը դուք ձեւակերպեցիք: Ինչո՞ւ խորհրդարանին մէջ տեղի չ'ունենար:
Խորհրդարանին մէջ տեղի չ'ունենար, որովհետեւ յստակ է ինչ կը կատարուի: Ընդդիմութեան կեցուածքը շատ յստակ է, դժբախտաբար սա ոչ թէ պատերազմի հետեւանք է, այլ նախապատերազմեան ժամանակ ալ: Ես շատ լաւ կը յիշեմ, որ նոյնիսկ Քովիտի ժամանակ, երբ ամբողջ աշխարհը կը պայքարէր, օրինակ Ամերիկայի նման երկիր, ուրկէ եկած եմ, չէինք գիտեր ինչ ընենք, որեւէ երկրի մէջ չլսեցինք, որ վարչապետին հրաժարականը պահանջէին, որովհետեւ այսպէս ըսած համապատասխան պայքար չէր տաներ Քովիտի դէմ: Նոյնիսկ այդ պայմաններուն մէջ հրաժարական կը պահանջէին: Այսինքն անոնց օրակարգը չփոխուեցաւ, մնաց նոյնը, պարզապէս պատերազմէն յետոյ աւելի սրեցաւ եւ ապա շարունակուեցաւ: Կառուցողական ընդդիմութեան հասկացողութիւնը գոյութիւն չունի Հայաստանի մէջ, եւ թերեւս այդ պատճառով ալ կարելի չ'ըլլար ձեւաւորել երրորդ ուժը, մենք գոնէ մեզ կը համարենք այդտեղ, եւ մեր նման ուրիշ կուսակցութիւններ, որ տեղ ունենանք այս հարցերուն վերաբերեալ մեր տեսակէտները յայտնելու: Այսինքն այդ տեղը այնքան զբաղած ու ապականած է, որ հնարաւոր չ'ըլլար իսկապէս խորհրդարանական մակարդակով լուրջ քննարկումներ ընելու եւ նաեւ որոշ արդիւնքներու հասնելու:
-Նախագահները երբ հաւաքուած էին խօսելու, թեմաներէն մէկը որ Տէր Պետրոսեանը առաջարկած էր, ելլելով իրավիճակէն, այդ ընդդիմութիւն-իշխանութիւն երկխօսութիւնն էր: Բայց կայ ընդդիմութեան տեսակէտը, որ մեղաւորը իշխանութիւնն է եւ վարչապետը պէտք է հեռանայ եւ իրենք գան:
Ես ժողովրդավար երկրէ կու գամ եւ երկրի արժէքներուն ծանօթ եմ: Տեղի ունեցած է ընտրութիւն. եթէ ըսենք Նիկոլ Փաշինեանը 2020 թուականէն մինչեւ հիմա մնացած ըլլար իշխանութեան, կրնայինք ըսել, որ ան չի փափաքիր իշխանութիւնը յանձնել, բայց տեղի ունեցած է 2021-ի ընտրութիւնները: Այդ արհաւիրքէն ետք ժողովուրդը կրկին ազատ ու թափանցիկ ընտրութիւններով նախընտրած է իր առաջնորդը: Եթէ այդ տեղի ունեցած է, ուրեմն անհասկնալի է ինչպէս այդ պահանջը եւ համոզումը ձեւաւորուած է անոնց մօտ, որ իրենք ճիշդ են, ժողովուրդը` սխալ: Ժողովրդավարական երկիր ենք, եթէ ժողովուրդը պիտի չ'ընդուներ իրեն, 2021-ի Յունիսին այդ տեղի կ'ունենար եւ զինք կը հեռացնէին իշխանութենէն: Եթէ այդ տեղի չէ ունեցած, ուրեմն այդ մասին խօսիլը անիմաստ է:
-Անոնք կ'ըսեն, որ ընտրութիւնը եղաւ, բայց ինչ որ կը կատարուի հայ-ատրպէյճանական սահմանին եւ բանակցութիւնները, կ'ըսեն որ իշխանութեան պատճառով մեր վրայ կը յարձակին ու կը կրակեն: Եթէ իրենք երթան ու մենք գանք, այդպէս չ'ըլլար, կ'ըսէ ընդդիմութիւնը:
Այդ մէկը շատ անլուրջ առարկութիւն է, որովհետեւ եթէ իրենք ունին աւելի լուրջ պատճառաբանումներ եւ միջոցը` թէ ինչպէս այդ մէկը կատարել, այդ կրնային դարձնել իրենց ընտրապայքարի լոզունգ եւ այնուհետեւ ցոյց տային, թէ ինչպէս այդ մօտեցումը պիտի ունենան: Առ այսօր միակ բանը որ կը լսենք ընդդիմութենէն այն է, որ վարչապետը չի գիտեր բանակցիլ` մենք կու գանք եւ իրենցմէ աւելի լաւ կը բանակցինք, ան չի հասկնար թէ ինչ տեղի կ'ունենայ` մենք կու գանք աւելի լաւը կ'ընենք, մենք Ռուսիոյ հետ աւելի մօտիկ ենք քան ինքն է, մենք Ատրպէյճանին հետ կրնանք ուրիշ լեզուով խօսիլ քան ինք: Մենք գետնի վրայ ունինք իրականութիւն մը, որ այսօր իշխանութեան եկած ոեւէ մարդ ստիպուած պիտի ըլլայ այդ ուղղութեամբ երթալ, որովհետեւ մենք արահետի մէջ ենք, հսկայ ճանապարհ չունինք, որ կարենանք այս կամ այն կողմէն երթալ, փոքր արահետ է, միւս կողմը անդունդն է, եւ այդ փոքր արահետով ղեկավարութիւնները եւ բոլորը կը շարժին: Այսինքն ձեւացնել, որ իրենք կախարդական ինչ-որ բան մը ունին, որ կրնան օգտագործել իշխանափոխութենէն յետոյ, անիմաստ է: Ու պնդել եւ շարունակել այդ ուղղութեան վրայ մնալը նաեւ կարեւոր ժամանակ կը խլէ մեր ժողովուրդէն ու երկրէն, որ կարենանք լուծման հնարաւոր միջոցները գտնել:
-Ինչպէ՞ս կը գնահատէք, որ պազերազմի ժամանակ կոչ կը հնչէր սահամանադրական կարգի տապալման, իշխանափոխութեան: Եւ այդ կը կատարուի հայրենիքը փրկելու համար:
Շատ վատ: Պատրուակ է հայրենիք փրկելը, միանաշանակ իշխանութեան հասնելու ձգտում է: Ինչպէս ըսի, այդ ձգտումը պատերազմի աւարտով չսկսաւ, անկէ առաջ սկսած էր: Հասկնալի է, քաղաքական նկատառումներով կարելի է այդ ընել, բայց երբ որ իրավիճակը փոխուեցաւ, այդ նոյն ուղեգիծը շարունակուեցաւ: Մենք որպէս կուսակցութիւն մեր բոլոր յայտարարութիւններուն մէջ միակ բանը որ կը մատնանշէինք` միասնականութեան անհրաժեշտութիւնն էր, որովհետեւ այդ բացարձակ անհրաժեշտութիւն էր եւ ոչ թէ ձեւական, եւ լաւագոյն օրինակը մեզի տուաւ Ուքրանիան: Գրեթէ կարելի է ըսել, որ նոյն ճակատագրին ենթարկուեցան ինչ որ մենք, ռուսական բանակը հասաւ երկրի մատոյցները, գտնուեցա՞ւ ոեւէ քաղաքական գործիչ կամ խմբաւորում, որ դուրս եկաւ փողոց ու ըսաւ “Զելենսքի, մեր գլխուն ի՞նչ բերիր, պէտք է երթաս ու մենք քու տեղդ իշխանութեան գանք”: Չկար, անմիջապէս համախմբուեցան, եւ նոյնիսկ Փոլոշենքօն, որու տնային կալանքի ենթարկած էր, ան իսկ հրապարակ իջաւ հրացանը ձեռքին ու ասպարէզ կը կարդար ռուսերուն: Այդպիսի մթնոլորտի մէջ շատ աւելի ուրիշ տպաւորութիւն է, եւ Արեւմուտքը անկէ խանդավառուած, մանաւանդ ես Ամերիկայի մասով կրնամ ըսել, տեսան որ այս մարդիկ ինչքան հայրենասէր են եւ հայրենիքը կը գնահատեն: Իսկ այստեղ ճիշդ հակառակը տեղի ունեցաւ: Եւ ես կը կարծեմ այդ է պատճառներէն մէկը, որ Ատրպէյճանը, Ալիեւը շատ աւելի լկտի ու ամբարտաւան պահուածք ունի, որովհետեւ կը տեսնէ, որ իր իւրաքանչիւր ճնշման փորձ անպայման հակազդեցութիւն կ'ունենայ Հայաստանի քաղաքական հրապարակին վրայ: Եւ սա չնկատելը կամ չնկատել ձեւացնելը, ըստ ինծի, ուղղակի չեմ գիտեր ինչ բառերով կարելի է նկարագրել:
-Ունի՞ք ակնկալիքներ 5 նախագահներու կամ “3+2” ձեւաչափէն ու կաթողիկոսէն:
Ակնկալութիւնը պիտի ըլլար ինչ որ Տէր Պետրոսեանը ըսաւ: Ակնկալութիւնը պիտի ըլլար, որ ձեռք մեկնէին եւ իշխանութիւնն ալ իր ձեռքը մեկնէր, ըլլար մերձեցման եւ ձեռք մեկնելու հնարաւորութիւնը եւ միջոցը, որովհետեւ այդ գերագոյն անհրաժեշտութիւն է, անկէ աւելի կարեւոր օրակարգ չի կրնար ըլլալ այստեղ, որովհետեւ եթէ բոլորը կը համախմբուին եւ լուծում կ'որոնեն, խնդիրը բոլորովին այլ ձեւով տեղի կ'ունենայ: Ինչպէս պարոն Տէր Պետրոսեանը ըսաւ, մենք շատ լուրջ մարտահրաւէրի առջեւ ենք եւ շատ ցաւոտ պայմանագիր կնքելու շեմին ենք հասկնալի պատճառներով, պարտուած ենք, չենք կրնար խուսափիլ այդ իրականութենէն: Եւ զարմանալի ուրիշ երեւոյթ մը կը նկատեմ. պարտուած ենք, արդիւնքները չենք ուզեր ընդունիլ, եւ ոչ միայն չենք ուզեր ընդունիլ, այլ աւելի խիստ կեցուածք կ'որդեգրենք մանաւանդ Արցախի հարցին հետ կապուած: Երբ մեր ամենաուժեղ եղած ժամանակ Արցախը չկրցան անկախացնել, չկրցան դուրս բերել Ատրպէյճանի ճիրաններէն, հիմա յանկարծ լոզունգ մը հրապարակ կը բերեն, որ Արցախը չի կրնար Ատրպէյճանի կազմին մէջ ըլլալ: Բոլորիս ցանկութիւնն է, բոլորիս երազն է այդ, բայց ինչքանո՞վ կը համապատասխանէ իրականութեան: Նոյնն ալ պայմանագրի հետ կապուած խնդիրներն են, յստակ է որ մենք ուզենք կամ չուզենք, որպէս երկիր Հայաստանը պիտի ե՛ւ Ատրպէյճանի հետ, ե՛ւ Թուրքիոյ հետ կանխատեսելի յարաբերութիւններ ունենայ:
-Ընդդիմութիւնը կ'ըսէ, որ դուք չէք կրնար այդ ընել, դուք գացէք` մենք կու գանք կ'ընենք:
Ընդհակառակը, անոնք կ'ըսեն, որ պիտի չընեն, մանաւանդ Թուրքիոյ հետ կապուած ինչեր չէին ըսեր ու մինչեւ այսօր կ'ըսեն: “Մեր բանագնացը չունի փորձը, անոնցը աւելի փորձառու է”. այո՛, այդ բոլորը ճիշդ է, բայց նաեւ այդ գործընթացին պէտք է առիթ տալ ու մանաւանդ յիշել, որ մեր յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ զերոյական մակարդակի վրայ են, որեւէ դրական տեղաշարժ ի նպաստ մեզի պիտի ըլլայ, որովհետեւ անկէ աւելի ետ երթալ չկայ, ետ երթալը պատերազմական դրութիւնն է: Եթէ չունինք յարաբերութիւն, ինչո՞ւ չքաջալերել որ այդ փորձը ըլլայ եւ ինչո՞ւ չաջակցիլ, որ այդ օրակարգը իրենք կարենան ձեւաւորել:
-Դուք Սփիւռքէն էք, կողքէն որ կը նայիք, Միացեալ Նահանգներէն, մեր քաղաքական երկու բեւեռները, այն ժամանակ երբ թշնամին եկած էր մեր դուռը, ինչո՞ւ չեն նստիր եւ քննարկեր ինչպէս կանգնեցնել թշնամին: Չէ՞ որ թիւ մէկ հարցը այդ է:
Այդ մեզի համար ամէնէն առեղծուածայինն է եւ ամենացաւալին, որովհետեւ կը թուի, թէ բոլորը պիտի զգան պահի լրջութւնը եւ չափազանց վտանգաւոր ըլլալը, բայց այդպէս չէ, եւ կը հնչեն լոզունգներ, կոչեր ու խօսքեր, եւ զարմանալին այն է, որ բոլորն ալ հայրենիքի փրկութեան համար աշխատանք կը տանին, բայց կ'ուզեն անջատաբար տանիլ այդ պայքարը:
- Նման է մեր Սփիւռքի կուսակցութիւններուն:
Գիտէ՞ք, մենք Սփիւռքի մէջ ունեցած ենք այդպիսի իրավիճակ, նոյնիսկ պատմութենէն դասեր չենք քաղեր: Պատմութիւնը ցոյց տուած է, որ երբ միասնական եղած ենք, արդիւնքները լաւ եղած են: Ես պարզ, փոքր օրինակ մը տամ Լիբանանէն. Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը երբ սկսաւ, երկրին ամբողջ հասարակութիւնը կիսուեցաւ ու թշնամացաւ: Այդ օրերուն հայ երեք կուսակցութիւններու ղեկավարները շատ յստակ քաղաքականութիւն որդեգրեցին. առաջինը կոչուեցաւ դրական չէզոքութիւն ի դէմս լիբանանեան թատերաբեմին եւ համայնքային համերաշխութիւն, լաւ իմանալով, որ սադրանքներ պիտի ըլլան, եւ եղան սադրանքներ, եկան հնչակեաններու թաղամասերուն մէջ ռումբ դրին, գացին Դաշնակցութեան տիրոյթին մէջ գտնուող թաղամասերուն մէջ ռումբ դրին, որպէսզի այդ տպաւորութիւնը ստեղծուի, որ դարձեալ կռուինք: Եւ ամբողջ այդ 15-ամեայ պատերազմի ընթացքին, հայ գաղութը մնաց միակամ: Սա փոքր օրինակ մըն է: Հիմա այդ նոյն օրինակը պէտք է տեղափոխել Հայաստան ու մտածել, որ մեր շէնքը հրկիզուած է, ու փոխանակ ամէն մէկը իր ձեռքին ջուրով կրակը հանգեցնէ, նստած կը քննարկենք` ՙդուն մեղաւոր ես, դուն լաւ չես, դուն չես գիտեր ջուրը ինչպէս սրսկես, ձգէ ես կ'ընեմ”, կամ ըսենք` դուն իրաւունք չունիս ընելու: Զարմանալին այն է, որ այդ քաղաքական հասունութեան, կամ աւելի ճիշդը պետականութեան հասկացողութեան պակասն է այստեղ: Մարդիկ երբեմն նոյնիսկ չեն կրնար զանազանել պետականութիւնը իշխանութենէն: Կը կրկնեմ, թող նային Ուքրանիոյ օրինակին, որ ամենաայժմէականն է ներկայիս:
-Այս պարագային կը տեսնենք, որ նոյն Դաշնակցութիւնը հանրահաւաքներ կ'ընէ ոչ թէ Ատրպէյճանի դեսպանատան դիմաց, այլ` Հայաստանի, իշխանութիւնները կը կոչէ դաւաճան: Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք:
Աւելին, կ'երթան Ատրպէյճանի հիւպատոսարանին դէմ ու “Նիկոլը դաւաճան է” կը բացագանչեն, Ատրպէյճանի դեսպանատան դէմ: Հասած ենք այդ մակարդակի, ի՞նչ կ'ակնկալենք: Ատրպէյճանը կարիք չունի որեւէ խոտորեցնող գործողութիւններ ընելու Հայաստանի մէջ, մենք այդ խոտորեցնող գործողութիւնը իր համար մեծագոյն յաջողութեամբ կը կատարենք: Հասարակութեան մէջ կը սերմանենք հակասութիւն, ատելութիւն, յուսալքութիւն, յուսահատութիւն, յետոյ ալ կ'ըսենք որ հայրենիքը պիտի փրկենք: Երկուքը իրար հետ համատեղելի չեն:
-Բայց Ատրպէյճանի դեսպանատուն ինչո՞ւ կ'երթան:
Մէկ քարով երկու թռչուն կ'ուզեն խփել. այսինքն առաջինը Ատրպէյճանի դէմ իբր թէ բողոքն է, յետոյ կը նոյնականացնեն այսօրուան իշխանութիւններուն հետ: Այսինքն ատրպէյճանցին նստած ի՞նչ պիտի ընէ: Պատկերացուցէք Ատրպէյճանի հիւպատոսարանի աշխատողը, նստած կը լսէ, որ մարդիկ իրենց երկրի վարչապետի հասցէին հայհոյանքներ կը հնչեցնեն, ուղղակի զաւեշտալի է: Փոխանակ լուրջ ընկալուելու, պիտի հասկնան, որ այդ ցուցարարները իսկապէս մոլորած մարդիկ են ու չեն գիտեր ինչպէս իրենց զայրոյթը արտայայտեն իրենց իշխանութեան ղեկավարին նկատմամբ:
-Կայ տեսակէտ եւ հիմա շատ աշխուժացած են այդ քննարկումները, Ռուսաստա՞ն, թէ՞ Միացեալ Նահանգներ: ՀԱՊԿ մնա՞լ, թէ՞ չմնալ: Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանէք:
Ես կը կարծեմ, որ շատ յստակ պէտք է մենք քանի մը բան արձանագրենք: Նախ, բոլորս գիտենք, որ ՀԱՊԿ-ը թերացած է իր պարտաւորութիւններուն մէջ, Ռուսիան ալ իր 1997-ի պայմանագրին մէջ թերացած է, այդ ալ յստակ է, եւ անոր մասին բարձրաձայնելը եւ աւելի խիստ ոճով խօսիլը մեր իրաւունքն է:
-Կ'ըսեն, որ իշխանութիւնը յատուկ հակառուսական քաղաքականութիւն կը վարէ:
Ինչպէ՞ս կարելի է այդ ըսել, երբ կը տեսնես, որ տեղի չ'ունենար այն` ինչ պէտք է տեղի ունենար:
-Իշխանութիւնն է մեղաւորը:
Զաւեշտալի է, որովհետեւ իւրաքանչիւր տրամաբանող անձի համար յստակ պիտի ըլլայ, որ այդ երեւոյթը, թէ` “իշխանութիւնն է մեղաւորը, որովհետեւ այսպէս կը պատահի կամ այդպէս կը պատահի”, քաղաքական առումով իրապաշտ չէ, պարզապէս լոզունգային է ամէն ինչի մէջ մեղադրել իշխանութիւնները: Այս ամբողջ ժամանակահատուածին ընթացքին ժամավաճառութիւնը ի վնաս մեր երկրին եղաւ, եւ ոչ թէ ի վնաս Ատրպէյճանին: Ու տեսէք շատ յստակ է ինչ տեղի կ'ունենայ. իրենք շատ լաւ գիտեն, որ ճատրակի քարերուն նման մեզ կը տեղաշարժեն, առաց աւելորդ ջանքերու, այսինքն քիչ մը կը ճնշեն ու արդէն կը սկսի իշխանութիւններու դէմ ընդվզումը: Կառուցողական մօտեցումը կը պակսի, եւ ամենակարեւորը` լուծման մասին որեւէ նշում չկայ, թէ ինչպէս կը պատկերացնեն լուծումը: Ինչ կը վերաբերի ՀԱՊԿ-ին, երկար խօսեցան, որ իշխանութիւննեը կը նեղացնեն Ռուսիոյ, Փաշինեանը Փութինին կը նեղացնէ, այսինքն տարածաշրջանային ռազմավարական խնդիրը վերածեցին անձնական խնդիրի: Այդպէս չէ, Ռուսիան կը հետապնդէ իր պետական շահերը: ՀԱՊԿ-ի հետ կապուած, այո՛, դժգոհութիւնը կայ, բայց մինչեւ մենք որոշենք, որ պիտի ՀԱՊԿ-էն դուրս գանք, այսինքն պէտք է առաջինը մտածենք անոր համար մեր վճարելիք գինին մասին: Մտածա՞ծ ենք, թէ անոր գինը ինչ պիտի ըլլայ:
-Կարեւոր հարց ալ կայ, իսկ ի՞նչ պիտի ըլլայ յետոյ:
Այո՛, թշնամի շահիլը շատ հեշտ է: Մենք կրնանք շատ արագ թշնամի շահիլ Ռուսիան, որովհետեւ ՀԱՊԿ ըսելով պիտի հասկնանք Ռուսիան: Կը խօսին դուրս գալու մասին. համոզուա՞ծ ենք, որ Ռուսիան մեզի պիտի ըսէ` խնդրեմ, սառեցուցէք ձեր անդամակցութիւնը ՀԱՊԿ-ի մէջ, բայց մեր պայմանագիրը թող մնայ: Ռուսիոյ համար այդ ամբողջական փաթեթ է, ու ինչպէ՞ս կը պատկերացնենք, Ռուսիան մեր նման` Հայաստանի նման երկրին թոյլ կու տա՞յ, որ զայն հրապարակային կշտամբենք, որովհետեւ այդ կշտամբանք է:
-Լաւ, դուրս գալը ճիշդ չէ, մնալն ալ խնդիր է, ի՞նչ ընենք ուրեմն:
Մենք պիտի օգտուինք տարածաշրջանային այսօրուան նոր իրականութենէն, ու ոչ թէ պիտի ըլլայ կա՛մ-կա՛մ, այլ պիտի ըլլայ ե՛ւ-ե՛ւ: Այսինքն, եթէ Արեւմուտքը կը փորձէ մեզի օգտակար ըլլալ, Նենսի Փելոսին կու գայ հոս եւ պատգամ կ'ուղարկէ, այս օրերուն Ապահովութեան խորհուրդին մէջ ամէն գերտէրութիւն յստակօրէն Ատրպէյճանին կոչ կ'ընէ վերադառնալու ելման դիրքեր: Եթէ այս բոլորը տեղի կ'ունենան, կը նշանակէ որ մենք մենակ չենք: Փոխանակ մէկը միւսով փոխարինելու, մենք պիտի աւելցնենք երկրորդը մէկին: Այսինքն պէտք է օգտուինք իրավիճակէն ու չթողենք նաեւ, որ խանդի ու մրցակցութեան զոհ դառնանք: Այդ նուրբ քաղաքականութիւնը մենք պիտի կարենանք վարել, որ Արեւմուտքը մեզի տայ գոնէ ապահովութեան երաշխիք, բայց նաեւ Ատրպէյճանին պատգամ` որ դուն ուրիշ երկրի ինքնիշխան սահմանները չես կրնար հատել, ու անոր համար դուն կրնաս պատժուիլ, ինչպէս այսօր Ռուսիան կը պատժուի պատժամիջոցներու միջոցով:
