9.09c
Երեվան
երկ, մրտ 30
Ես Արևելքի կողքին ապրող մարդ եմ: Իմ տունը Արևելքի հե՜նց փեշին է, նրան կպած: Իմ կապույտ լեռան լանջին փռած սուփրա-սեղան դաշտս դեպի Արևելք է բացվում, ու շատերն ինձ արևելցի են համարում: Ինքս արև շատ եմ սիրում, այսպես ասած, արևապաշտ եմ` Ար, արև, Արմենիա… Արևն իմ խաղողի հատիկների մեջ է: Իմ խաղողի ոտքը հալվայագույն այս բլուրներին է, արևագույն այս կավի սրտում, իսկ խաղողիս բեղիկները ձգվում են դեպի հարևանիս դուռը` դեպի շե՜կ Իրան:
Իմ խաղողի բեղիկներն, այո, կարող են կապել մեր երկուսի դռները: Իմ խաղողի վազը կարող է ծածկել մեր երկուսի կավե տները, բայց, մեկ է, որքան էլ այսքան մոտիկ`Արևելքն ինձ համար ուրիշ աշխարհ է, ուրիշ մի տեղ: Ոտքս Արևելքի շեմքից երբ ներս եմ դնում, երբ անցնում եմ մյուս կավե պատից, խանձված հողի վրա էլ իմ հոտոտելիքը սրվում է, իմ աչքերը անսովորությունից խուտուտ են գալիս:
Արևելքի շեմքից ներս իմ երևակայությունը լարվում է, և հիշողությունը մանկության օրերից հետ է բերում մի քաղցր ապրում, մի քաղցր մեղրահաց: Այդ մեղրահացի անունը հեքիաթ է: Այդ մեղրահացի անունը ոսկի խնձոր ու հազարան բլբուլ է, մանկության գույներով շաղախված մի սիրո՜ւն-սիրո՜ւն, մի անհա՜յտ աշխարհ:
Հա, Արևելքը հեքիաթի տունն է, անթառամ հուրի-փերիների դրախտը, վարդի հոտով բռնված հավերժական նիրվանան: Արևելքը նաև գանձերի թաքստոցն է, ոսկի- գոհարեղենի այն հի՜ն, այն մո՜ւթ քարայրը, որտեղ շշունջը կյա՛նք է կամ մա՛հ, և լույսը անդրադարձնող միակ իրը դաշույնն է:
Բայց չէ, ի՜նչ քարայր, Արևելքը գանձերի բաց ցուցադրավայրն է` բլուր-բլուր իրար գլխի կիտած, իրար շալակի բարձած, իրար հերթ չտվող բուրգ-ապրանքների շուկան…
Հապա ասա շուկա՜: Չէ՛, դու շուկա չես տեսել: Մի ծայրը մյուսից չպիտի երևա, որ համարվի շուկա: Այստե՛ղ պիտի ճանաչես Արևելքը: Հին ու հավերժական Արևելքը` առատորեն փռվա՜ծ, շողշողո՜ւն, փիրուզի իր ճոխ գույներով, իր ոսկով ու ակնեղենով, իր գորգով ու թավիշով, իր թանձր-թանձր բուրմունքներով…
Այստեղ` օդում կանգնած քաղցրակծու հոտո՛վ պիտի զգաս Արևելքը: Հոտ, որի մեջ ներհյուսվել են բոլոր նրբաբուրմունքներն ու դարձել բարդ մի խառնուրդ: Այդ խառնուրդն ահա կախվել է օդում և արևի մեջ այնպես թանձր եփվել, որ քերում է քիմքդ, Արևելքի բոլոր գույներով ողողում ներսդ և միայն հաճելի գլխապտույտի հետ միասին է դուրս գալիս թոքերիցդ: Խառն ու բարդ այդ հոտը Արևելքի ցուցիչն է, հազար ու մի համեմունք իրար խառնող, հազար ու մի նաբաթ-շաքար իրար ձուլող, օձի ձվի թանկության հազար ու մի արմտիք, պտուղ-նեկտար իրար բերող հոտը:
Հապա ասա շուկա՜…
Իսկ գուցե ճեմավա՞յր…
Մանկական պատկերացումներիս համաձայն`շուկայից` այս մեծ ու կարևոր տեղից ես պիտի մտնեի մի նեղլիկ փողոց: Այդ նեղլիկ փողոցում պատերի շվաքը փնտրելով` ես մի կերպ պիտի փրկվեի արևի տապից ու սազի երգից օրորվելով, փողոցի եզրերից հոսող առուների տուտը բռնած`պիտի գնայի-գնայի, հասնեի մի մեյդան: Այդ մեյդանում լիքը ժողովուրդ պիտի լիներ, մեյդանի գլխին` աչք խժբժացնող մզկիթ ու աշտարակից ալիք-ալիք տարածվող լալկան ազան: Ժողովուրդը պիտի ծունկի գար, երկրպագեր տեր Աստծուն: Ես էլ երևի պիտի ծնկեի ու բոլորի հետ ասեի` Աստված մեկ է…
Հետո հողագույն տների հովով, կավագույն փողոցով ու նեղլիկ գռիհներով պիտի հասնեի նոճիների պուրակին` Իրանի սրտին, որտեղ պոետի դամբարանն է: Այստեղ` երկինքը քերող նոճիների ստվերում, ես պիտի տեսնեի օդում բաբախող, ամեն ինչ իր թևերի տակ առնող անիմանալի գաղտնիքը: Ես պիտի գտնեի աշխարհի երրորդ աչքը՝ Արևելքի իմաստությունը:
Տեր Աստված, պիտի տեսնեի-ն արդեն իրականություն է: Նոճիների ստվերոտ պուրակում՝ Հաֆեզի գերեզմանին հակված, ես իրոք տեսա երրորդ աչքի պես ամեն ինչ տեսնող, ամեն ինչ հսկող ու իր թևերի տակ պահող իմաստությունը: Տեսա անապատային օդում կանգնած այն անշոշափելի գաղտնիքը, որ որպես պատրաստի մանանա` երկնքից աննկատ գալիս, ներծծվում է մարդկանց գիտակցության մեջ, հետո նրանց աչքերից նայում որպես բաց գիրք: Տեսա ու… չզարմացա: Ես հետո իմ չզարմանալու վրա ապշեցի և ինքս ինձ հարց տվի, թե որտեղի՞ց գիտեի այդ ուժ-մանանայի մասին: Որտեղի՞ց…
Դրա պատասխանը իմացա մի քիչ ուշ`արդեն Երևանում, երբ ակամա մղումով նորից սկսեցի թերթել Սարյանի գրքերը: Իմ չզարմանալու պատճառը ես հասկացա, երբ նրա նկարներից սկսեցին ինձ նայել արևելյան աչքերի խոսուն հայացքները, երբ հոգուս հետ մի այլ կերպ սկսեց խոսել կանանց աչքերի լռությունը:
Իր նկարներով, ուրեմն, Սարյանը նախօրոք ամեն ինչ պատմել էր: Իր արևային կտավներում նա արդեն պատկերել էր Պարսից Արևելքը և դեղնավուն օդի մեջ դրել-ծեփել հավերժության խորհուրդը: Նկարիչը մարդկանց կեցվածքում, անգամ տների ու ծառերի ստվերներում մի մեծ ու անբացատրելի, մի սիրուն բան էր բացահայտել, որի անունն այսօր կդնենք ինչ կամենանք` հոգու տագնապ, սրտի թրթիռ, խոհ, մտորում, իմաստություն…
Արևե՜լք, Արևելք… այսինքն՝ թախիծ ու տագնապ, կսկիծ ու ափսոսանք` կյանքը ճանաչելուց հետո այս լույս աշխարհը թողնել-գնալու անցողիկության համար: Արևե՜լք, Արևելք… այսինքն՝ հոգու ցավ ու վախ, անմխիթար տառապանք` այս լի ու զնգուն, այս արև աշխարհը մի օր լքելու կասկածի համար: Բայց նաև` հավատ, սեխաբույր օդի պես շնչվող, մարդու գիտակցությանը հեշտությամբ տրվող հավատ, որ անցողիկության մե՛ջ էլ, որ ցավ ու տառապանքի մե՛ջ էլ կյանքը երազ է, որ կյանքը հեքիաթ է և որ կյանքը լի է արևներով…
