8.09c
Երեվան
երք, մրտ 31
Ըստ Քամուի, ապստամբութիւնը տեղի կ՚ունենայ, երբ անհատը գիտակցի համընդհանուր ճշմարտութիւն մը կամ իրաւունքներ, ինչ որ պէտք է ունենան բոլոր մարդիկ: Երբ բոլորը կ՚ընդունին այս փաստը, անհատները կը գիտակցին զիրենք շրջապատող աշխարհը եւ համերաշխութիւն կը ստեղծեն իրենց եւ այլ մարդոց միջեւ, որոնք կ՚ընդունին նաեւ իրենց իրաւունքները: Բայց այս իրաւունքները ձեռք բերելու նպատակով տեղի ունեցած ապստամբութեան ժամանակ անհատները հասկցան, թէ որքան կարեւոր է ռիսքի ենթարկել ամէն ինչ՝ զանոնք ձեռք բերելու համար՝ իրաւունքներու վերաբերեալ արժէքային դատողութիւններ ընելու ժամանակ: Այդ իրաւունքները կա՛մ կը յաջողի ստանալ «բոլորը», կա՛մ ուղղակի կը ձախողի՝ ստանալով «ոչինչ»:
Կը շարունակենք մեր խորհրդրածութիւնները՝ Ալպէռ Քամիւի չարութեան սահմանման մասին։
Այն սահմանումը, որ Քամիւ կ՚օգտագործէ չարութիւնը նկարագրելու համար, կը նպաստէ յստակեցնել խնդիրը, որովհետեւ անոր սահմանումը խիստ կը սահմանափակէ չարութիւնը: Ի տարբերութիւն չարութեան այլ բացատրութիւններուն, անոր սահմանումը կը համադրէ չարութեան գաղափարը՝ մարդոց գործողութիւններով: Սա կը նշանակէ, որ ամէն անգամ, երբ մարդոց միջեւ համերաշխութիւնը վտանգի տակ է, չարութիւնը այնտեղ է։ Ըստ Քամիւի, չարութեան խնդիրը այն է, երբ բան մը կը վտանգէ համերաշխութիւնը, այդ մէկը պէտք է չարիք համարել: Սա կը նշանակէ, որ բռնութեան որեւէ ձեւ պէտք է դիտարկուի որպէս չարիք, եթէ ան կը սպառնայ ուրիշներու հետ համերաշխութիւնը. օրինակ՝ մարդիկ, որոնք կը պաշտպանեն անհատական իրաւունքները:
Արդարեւ, այս սահմանման համաձայն, ոչ-բռնի գործողութիւնները, որոնք անհատները միօրինակ կը դարձնեն եւ չեն վերաբերիր կեանքը բարելաւող յառաջընթացներու, նոյնպէս կրնան ընկալուիլ որպէս չարիք: Ցաւօք, սա խնդրայարոյց է ու յառաջ կը բերէ այն մտածումը, թէ մարդիկ գրեթէ միշտ վատ արարքներ կը գործեն: Այս հանգամանքի օրինակն է այն պատկերացումը, թէ ոչ ոք անմեղ է, ինչ որ հաւանաբար մահուան առընթեր մեծագոյն չարիքներէն մին է: Քամիւի խօսքով, մենք կա՛մ աշխուժօրէն սպանութիւն կը կատարենք, կա՛մ թոյլ կու տանք անոր իրականացման։ Հետեւաբար ան կը կարծէ, որ այս կամ այն կերպով մենք մեղաւոր ենք։ Ըստ իրեն, սա պայմանաւորուած է այն բանով, որ ապստամբութեան գործընթացը պատասխանատու է ինչպէս համերաշխութեան ճանաչման, այնպէս ալ համերաշխութիւնը կանխող անհատներու միասնութիւնը խաթարելու համար:
Ըստ Քամուի, ապստամբութիւնը տեղի կ՚ունենայ, երբ անհատը գիտակցի համընդհանուր ճշմարտութիւն մը կամ իրաւունքներ, ինչ որ պէտք է ունենան բոլոր մարդիկ: Երբ բոլորը կ՚ընդունին այս փաստը, անհատները կը գիտակցին զիրենք շրջապատող աշխարհը եւ համերաշխութիւն կը ստեղծեն իրենց եւ այլ մարդոց միջեւ, որոնք կ՚ընդունին նաեւ իրենց իրաւունքները: Բայց այս իրաւունքները ձեռք բերելու նպատակով տեղի ունեցած ապստամբութեան ժամանակ անհատները հասկցան, թէ որքան կարեւոր է ռիսքի ենթարկել ամէն ինչ՝ զանոնք ձեռք բերելու համար՝ իրաւունքներու վերաբերեալ արժէքային դատողութիւններ ընելու ժամանակ: Այդ իրաւունքները կա՛մ կը յաջողի ստանալ «բոլորը», կա՛մ ուղղակի կը ձախողի՝ ստանալով «ոչինչ»:
Ապստամբողի ստեղծած «ամէն ինչ կամ ոչինչ»ի վստահութիւնը թոյլ չի տար միջին ճամբայ մը գտնել եւ կը բաժնէ անհատները: Առանց մասերու, չկայ «ամբողջութիւն», որ կը միաւորէ իրաւունքները եւ կը ստեղծէ համերաշխութիւն։ Բայց պառակտում ստեղծելը չարիք է, քանի որ կը խանգարէ համերաշխութիւնը: Ապստամբողը պէտք է ճանչնայ նաեւ իր գործողութիւններու հետեւանքով յառաջացած խնդիրը։ Ան պէտք է ընդունի ուրիշներու գոյութիւնը եւ ունենայ նոյն իրաւունքները:
Քամիւ կը պնդէ, որ ապստամբողը պէտք է գործէ ո՛չ միայն իր, այլեւ ամբողջ մարդկութեան համար: Սա կը ներառէ այն անձը կամ անձերը, որոնք առանձնացած են այլ մարդոցմէ, քանի որ առանց մարդկութեան, անոնք չեն կրնար իսկապէս հասնիլ աշխարհի մասին իրազեկման, երջանկութեան ու բարեկեցութեան: Ըստ Քամիւի՝ գործողութեան մը վերջնական նպատակը կրնայ ըլլալ չարութիւն, բայց եթէ այդ գործողութիւնը համերաշխութիւն կը ստեղծէ բոլորի միջեւ, ան այլեւս չի կրնար չարիք համարուիլ:
«Ապստամբող մարդը» մասամբ աչք կը փակէ քաղաքական բռնութեան։ Ի հարկէ, այս տեսակէտի հետ կը յառաջանայ այլ խնդիր մը. սա կ՚արդարացնէ այն պնդումը, որ ամէն վատ արարք, ի վերջոյ, լաւ է, եթէ յառաջացնէ համերաշխութիւն: Ան կը պատասխանէ այս փաստարկին՝ ըսելով, որ եթէ ապստամբողը իսկապէս սա կ՚ընէ ուրիշներու համար, ան չի վտանգեր որեւէ իրաւունք կամ արժէք։ Այսպիսով, կը կանխուի մարդոց միջեւ համերաշխութեան համատարած խախտումը։
Պիանքա Սարըասլան
«Ժամանակ»/Պոլիս
Վերջ
