14.22c
Երեվան
շբթ, ապր 11
Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր Փութինի Ապրիլ 1, 2026-ի փորձը՝ արդարացնելու Հաւաքական Անվտանգութեան Պայմանագրի Կազմակերպութեան (ՀԱՊԿ) անգործութիւնը Հայաստանի նկատմամբ, ոչ միայն անհամոզիչ էր, այլեւ՝ պատմողական վերահսկողութեան բացայայտ փլուզում մը։ Անոր պնդումը, թէ Հայաստանի՝ 2022-ին Լեռնային Ղարաբաղը Ատրպէյճանի մաս ճանչնալը ՀԱՊԿ-ի միջամտութիւնը «անտեղի» դարձուց, պարզապէս մոլորեցնող չէ․ այդ մէկը միջազգային իրաւունքի հիմնական սկզբունքներու աղաւաղումի եւ փաստերու յստակ շարքը վերաշարադրելու թափանցիկ փորձ մըն է։
Այդ շարքը դատապարտող է։
Հայաստանի եւ ՀԱՊԿ-ի միջեւ ճգնաժամը Լեռնային Ղարաբաղի հետ ոչ մէկ կապ ունի։ Երբեք ալ չունեցաւ։ ՀԱՊԿ-ը պարտաւորութիւն չունէր պաշտպանելու Լեռնային Ղարաբաղը՝ ճիշդ այն պատճառով, որ ան երբեք միջազգային մակարդակով չէր ճանչցուած որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան մաս։
Իրական խնդիրը այլ տեղ կը գտնուի։
Ամէն ինչ սկսաւ 2021-ի Մայիսին, երբ ատրպէյճանական ուժերը ներխուժեցին Հայաստանի միջազգայնօրէն ճանչցուած ինքնիշխան տարածք։ Այն շարունակուեցաւ յաջորդ տարիներուն՝ բազմակի ներխուժումներով, սրացումներով եւ սահմանային խախտումներով։ Եւ գագաթնակէտին հասաւ՝ թէեւ չաւարտեցաւ, 2022-ի Սեպտեմբերին, երբ լայնածաւալ յարձակումներ տեղի ունեցան Հայաստանի տարածքներէն ներս՝ բազմաթիւ ուղղութիւններով։
Այդ բոլորը վիճելի գօտիներու մէջ բախումներ չէին։ Այդ բոլորը մեկնաբանութեան ենթակայ «մոխրագոյն գօտիներ» չէին։ Ատոնք Հայաստանի ինքնիշխան սահմաններու բացայայտ խախտումներ էին։
Եւ իւրաքանչիւր անգամ՝ ՀԱՊԿ-ը չարձագանգեց։
Ոչ խորհրդանշական ձեւով։ Ոչ ընթացակարգային մակարդակով։ Ոչ ալ որեւէ իմաստալից ձեւով։
Փութին այժմ կը փորձէ ծածկել այս իրականութիւնը՝ ՀԱՊԿ-ի պարտաւորութիւնները կապելով Հայաստանի կողմէ աւելի ուշ հնչած քաղաքական գնահատականներուն հետ՝ Ղարաբաղի վերաբերեալ։ Սակայն սա բացատրութիւն չէ, այլ՝ յետադարձ արդարացում։ Միայն 2021-ի Մայիսեան ներխուժումը բաւարար է՝ անոր պնդումը կազմաքանդելու համար, քանի որ ան կը նախորդէ Փրակայի գործընթացին աւելի քան մէկ տարով։ Հետագայ զարգացումները միայն կը հաստատեն այս իրողութիւնը․ Ատրպէյճանը բազմիցս փորձարկեց Հայաստանի սահմանները, իսկ ՀԱՊԿ-ը՝ բազմիցս մերժեց գործադրել իր հիմնական անվտանգային երաշխիքները։
Սա տատանում չէր։ Սա համակարգային ձախողում էր։
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի արձագանգը՝ հակառակ Փութինի ակնյայտ խեղաթիւրումին, զուսպ էր։ Տարիներու ընթացքին յաճախ կտրուկ արձագանգներով յայտնի Փաշինեան այս անգամ նշմարելի չափաւորութիւն ցուցաբերեց՝ շեշտելով, թէ 2022-ին «ՀԱՊԿ-ի մէքանիզմները պէտք էր գործարկուէին, սակայն չգործարկուեցան»։ Առաւել կարեւորը՝ ան ընդունեց, որ Հայաստանը այլեւս չի կրնար այս ձախողութիւնը բացատրել իր քաղաքացիներուն։ Սա սովորական դիւանագիտութիւն չէ․ սա դաշինքի ներքին վստահութեան կորուստի փաստացի ընդունում մըն է։
Փութինի պատասխանը դարձեալ նոյն կրկնութիւնն էր՝ քննարկումը վերադարձնելով Լեռնային Ղարաբաղի թեմային, այդպիսով կրկնելով անոր յաճախականութիւնը եւ մտածելով, որ չի կրնար զայն առնչելի դարձնել։ Բայց չէր կրնար։ Հայաստանի եւ ՀԱՊԿ-ի միջեւ խնդիրը պարզ է․ երբ դաշինքի անդամ պետութեան ինքնիշխան տարածքը յարձակման ենթարկուեցաւ, դաշինքը չարձագանգեց։
Չարձագանգեց։
Եւ ոչ մէկ վերաձեւակերպում կրնայ փոխել այդ փաստը։
Այս բոլորը կը բացայայտէ ՀԱՊԿ-ի երաշխիքներուն իրական բնոյթը։ Թուղթի վրայ՝ 4-րդ յօդուածը յստակ է․ մէկ անդամի դէմ գրոհը կը պահանջէ հաւաքական պատասխան։ Գործնականին մէջ, սակայն, այդ պարտաւորութիւնը կը թուի պայմանական՝ կախեալ ըլլալ ոչ թէ գրոհի փաստէն, այլ Մոսկուայի քաղաքական հաշուարկէն։
Սա հաւաքական պաշտպանութիւն չէ։ Սա «ընտրովի» անվտանգութիւն է։
Տարիներ շարունակ Ռուսիան Հարաւային Կովկասի մէջ պահեց իր դիրքը՝ դիտաւորեալ անորոշութեան միջոցով՝ ներկայանալով որպէս Հայաստանի անվտանգութեան երաշխաւոր, միաժամանակ պահելով ճկունութիւն՝ Ատրպէյճանի հետ։ Այս հաւասարակշռութիւնը հիմնուած էր «մասքիրովքա»-ի վրայ՝ իրականութիւններու քողարկում, պատմողական վերաձեւում եւ ուղղակի պատասխանատուութենէն խուսափում։
Բայց «մասքիրովքա»-ն ունի սահմաններ։
Ան չի կրնար դիմանալ կրկնուող եւ փաստագրուած իրադարձութիւններու դիմաց։ 2021-ի Մայիսէն մինչեւ 2022-ի Սեպտեմբեր տեղի ունեցած ներխուժումները վերացական վէճեր չեն․ անոնք փաստագրուած օրինաչափութիւն են։ Իւրաքանչիւր դէպք խարխլեց ՀԱՊԿ-ի հանդէպ վստահութիւնը։ Իւրաքանչիւրը բացայայտեց պարտաւորութեան եւ գործողութեան միջեւ անդունդը։
2026-ի Ապրիլին այդ անդունդը այլեւս անհերքելի է։ Ուստի հարցը անխուսափելի է․ ի՞նչ կ՚արժէ դաշինք մը, եթէ ան չի գործեր այն պահուն, երբ իր հիմնական պարտաւորութիւնը բազմիցս գործադրուելու կոչուած է։
Փութինի վստահեցումները, թէ Ռուսիան միշտ պիտի գործէ հայ ժողովուրդի շահերուն համար, այս իրականութեան լոյսին տակ դատարկ կը հնչէ։ Երբ Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը կրկին ու կրկին խախտուեցաւ, ո՛չ ՀԱՊԿ-ը, ո՛չ ալ Ռուսիան—չնայած 1997-էն ի վեր գոյութիւն ունեցող երկկողմ անվտանգային պարտաւորութիւններուն—ձեռնարկեցին իմաստալից քայլեր այդ երաշխիքները իրականացնելու համար։
Սա է իրականութիւնը՝ հռետորաբանութեան ետին։
Ապրիլ 1-ին եղած խօսակցութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ ան կը նշանաւորէ շրջադարձային պահ մը՝ երբ բացատրութիւնը իր տեղը տուաւ արդարացումին, եւ երբ «մասքիրովքա»-ն դադրեցաւ գործելէ։ Պատմողականը այլեւս չի համընկնիր փաստերուն հետ, եւ անոնց միջեւ գոյացած բացը չափազանց լայն է՝ ծածկուելու համար։
ՀԱՊԿ-ը մէկ անգամ յաջողեցաւ։ Ան բազմիցս, կանխատեսելի կերպով եւ առանց հետեւանքներու ձախողեցաւ։ Եւ այժմ, նոյնիսկ անոր հիմնական ճարտարապետը այլեւս չի յաջողիր համոզիչ կերպով ժխտել այս իրողութիւնը։
Սարգիս Պալըխեան
Սարգիս Պալըխեանը արմատներով՝ Սուրիահայ է. ան գործած է, որպէս մարդու իրաւունքներու պաշտպան եւ աշխատակցած է ՝ Human Rights Watch-ին, Armenian Weekly-ին , USA for UNHCR, եւ ANCA WR-ին։
