Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (29)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը  (29)

Շարահիւսութիւն

            Դերբայներ եւ դերբայակերպներ (ե)

            --bakar bakmaz

            Ստուգաբանութեամբ՝ նայիլ բայի եզակի երրորդ դէմքի դրականի ու ժխտականի զուգադրումն է, որ իբրեւ դերբայակերպ դիմազուրկ է. բոլոր դէմքերը հաւասարապէս կ’ըսեն նոյնը: Բառացի կը նշանակէ նայեցաւ-չնայեցաւ, եւ մեզմէ շատեր, որոնք թրքերէնի իմացութիւնը ունին, ճիշդ այսպէս ալ կը թարգմանեն, մինչ իր ոճը խնամողը, որ մանաւանդ թրքերէնի ազդեցութեան տակ չէ, կ’ընտրէ  աւելի նուիրականացած  նայած-չնայած կառոյցը, որ կը նշանակէ հազիւ նայած, առանց ժամանակ կորսնցնելու, իսկոյն:

                        Bakar bakmaz      tanıdım    onu.

                        Նայած-չնայած  ճանչցայ զայն:

                        Bakar kakmaz     tanıdı       beni.

                        Նայած-չնայած ճանչցաւ զիս:

            Այս երկու կառոյցներուն մէջ, ուրեմն,   նայած-չնայած դերբաը եւ դիմաւոր բայը ենթադրուած են ունենալ նոյն դէմքն ու ենթական:

            Կը պատահի, որ դերբայը ունենայ իր սեփական ենթական, որ տարբեր է դիմաւոր բայի ենթակայէն. օրինակ՝ 

                        Öğretmen      dersliğe          girer girmez     öğrenciler            ayağa kalktılar.

                        Դասատուն  դասարան     մտած-չմտած աշակերտները   ոտքի ելան:

            Կը պատահի նաեւ որ դերբայը ինք օժտուած ըլլայ ենթակայով,  որ կը վերաբերի նաեւ դիմաւոր բային:

                        Öğretmen      dersliğe          girer  girmez    derse    başlıyor.

                        Դասատուն  դասարան     մտած-չմտած    դասի   կը սկսի կոր:

            Դերբայական զոյգ ածանցները՝ -ar   եւ -maz, որոնք այստեղ պատահաբար օժտուած են նոյն  ձայնաւորով,   ենթակայ են ներդաշնակութեան բարդ կանոնին եւ անկախաբար իրարմէ, այսինքն՝ կրնան նաեւ նոյն ձայնաւորը չունենալ. օրինակ՝

            alır almaz (ı-a)        olur  olmaz (u-a)      düşer  dümez (e-e)       verir  vermez (i-e)

                                                                           *   *   *

          Թրքերէնը օժտուած է զուգադիր այլ դերբայակերպներով:

            Տեսնենք անոնցմէ մէկ քանին:  

            --baka  baka 

            Բառացի՝ նայելով-նայելով:

            Կազմուած է բայարմատէն bak  եւ a ածանցէն. ունի  e տարբերակը եւս. օրինակ՝ seve seve “սիրելով սիրելով”:

            Ցոյց կու տայ երկարաձգուող գործողութիւն կամ այնպիսի գործողութիւն, որ կը կրկնուի աննշան ընդմիջումներով, որոնց կ’ընկերանան  ոճաբանական զանազան երանգներ. օրինակ՝

                        Gözüme   baka baka                  yalan      söylüyorsun.

                        Աչքիս      նայելով-նայելով    սուտ      կը խօսիս կոր:

                        Ունի յամառութեան եrանգ մը:

                        Bu    görevi                             seve seve                   kabul ediyorum.

                        Այս  պարտականութիւնը  սիրելով-սիրելով   կ’ընդունիմ կոր:

                        Այսինքն՝  ի սրտէ, կամովին:

                        Ana            kuzusunu      yana  yana                 ariyor.

                        Մայր(ը)    գառնուկը    այրելով-այրելով     կը փնտռէ կոր:

                        Տենդագին, խելակորոյս:

            Այս ծիրէն ներս կրնան կիրարկուիլ նաեւ  նոյն բային երկու հոմանիշները. օրինակ՝ yanmak yakılmak “այրիլ-բոցավառիլ”:

                        Ondan   yana yakıla                       yardım         istedi.

                        Անկէ    այրելով-բոցավառելով  օգնութիւն  ուզեց:

                        Ցոյց կու տայ խնդրարկուին ծայրայեղ խեղճութիւնը:

            Բացառուած չէ երկու  հականիշներու զուգադրումը. օրինակ՝ duşe  kalka  “իյնալով-ելլելով”. օրինակ՝

                        Çocuk          duşe kalka                                      böyür.

                        Մանուկը   իյնալով-ելլելով (կանգնելով)    կը մեծնայ:

                        Փորձառութիւն ձեռք բերելով, դժուրաթեամբ սորվելով:

                        Gule ağlaya geçti  bütün  hayatım.

                        Խնդալով-լալով անցաւ ամբողջ կեանքս:

                        Դառնութեան երանգ, ինքնակարեկցանք:

            Հանրածանօթ է güle güle “խնդալով-խնդալով” ասոյթը, որ յաջող  մեկնարկի կամ պարզապէս յաջողութեան մաղթանք է.

                        Güle güle                     giyesin    bu     elbiseyi.

                        Խնդալով-խնդալով  հագնիս  այս   զգեստը:

                        Güle güle                     kavuşasın       sevgililerine.

                        Խնդալով-խնդալով  հանդիպիս    սիրելիներուդ:

            Թրքական ասոյթ մը

                        Gitti    gül,          gitti         bülbül,

                        Ister    ağla,         ister         gül.

                        Գնաց վարդը, պլպուլը գնաց,

                        Ուզես խնդա, ուզես լա՛ց: