3.09c
Երեվան
երք, մրտ 03
Թրքերէնի յօդերը (բ)
Մենք տեսանք, որ թրքերէնը ունի մեր յօդերէն միայն ստացականը, որուն հիմնական կիրարկութեան նուիրեցինք մեր նախորդ յօդուածը. այսու կու տանք քանի մը լրացուցիչ տեղեկութիւններ յօդի ու անոր ընդհանրական դերին մասին:
Ստացական յօդերը կը փոխուին ըստ ներդաշնակութեան բարդ կանոնի, ինչպէս նաեւ ըստ գոյականին վերջին հնչիւնի բնոյթին՝ բաղաձա՞յն, թէ՞ ձայնաւոր:
ա) Բաղաձայնայանգ գոյականի օրինակ.
kadeh-im kadeh-in kadeh-i kadeհ-imiz kadeh-iniz kadeh-leri
գաւաթս գաւաթդ գաւաթը գաւաթնիս գաւաթնիդ գաւաթնին
Այստեղ երեւցող ստացական մասնիկները փոփուած են ձայնաւորներու ներդաշնակութեան քառափոփոխ կաղապարի հիմամբ՝ e > i (kadeh-im):
Նաեւ՝ kardaş-ım bel-im kol-um gül-üm
բ) Ձայնաւորայանգ բազմավանկ գոյականի օրինակ՝ bahce “պարտէզ”.
bahçe-m bahçe-n bahçe-si bahçe-miz bahçe-niz bahçe-leri
Ներդաշնակութեան կանոնէն բացի այստեղ ա. եւ բ. դէմքերը՝ եզակի թէ յոգնակի, կորսնցուցած են ստացական մասնիկին ձայնաւորը, մնացած են՝ m, n, miz, niz. այսպէս է, քանի որ թրքերէնը չի հանդուրժեր յօրանջը, այսինքն՝ ձայնաւորներու հանդիպումը նոյն բառին մէջ: Գ. դէմքի եզակին պահած է իր i ձանաւորը, քանի ան զուրկ է բաղաձայնէ, իսկ յառաջացող յօրանջը չէզոքացուցած է բաղաձայնի մը մուծումով, որ է s հնչիւնը՝ bahçe-s-i:
Երրորդ դէմքի յոգնակին մնացած է նոյնը շնորհիւ ler յոգնակերտին՝ bahçe-ler-i, քանի հնչիւնափոխութեան ոչ մէկ անհրաժեշտութիւն կը ներկայացնէ ան:
Նաեւ՝ oda-m oda-n oda-sı oda-mız oda-nız oda-ları (սենեակս... եւ այլն)
kuyu-m kuyu-n kuyu-su kuyu-muz kuyu-nuz kuyu-ları (ջրհորս... եւ այլն)
գ) Ձայնաւորայանգ միավանկ գոյականի օրինակ՝
Հազուագիւտ օրինակներէն թուենք՝ su“ջուր” գոյականը.
su-y-um su-y-un su-y-u su-y-umuz su-y-unuz su-ları
Ուր բոլոր մասնիկները, բացի յոգնակի գ. դէմքէն, կապուած են y ձայնակապով:
Այդ մասնիկները, ի տարբերութիւն բ. ցանկի գոյակններուն, կը պահեն իրենց լրիւ կազմը, ինչպէս ա. ցանկի բաղաձայնայանգ բառերուն մէջ էr, իսկ իրենց ձայնաւորները կը փոխուին ըստ ներդաշնակութեան բարդ կանոնի թելադրանքին՝
im>um in>un i>u imiz>umuz iniz>unuz
Յոգնակի գ. դէմքը կը պահէ իր ինքնութիւնը ծանօթ պատճառներով:
* * *
Այս յօդակիր բառերը հոլովելի են, ճիշդ ինչպէս հայերէնի մէջ. այսինքն՝
գաւաթս գաւաթիս գաւաթէս գաւաթովս
Սա տարբերութեամբ, որ աշխարհաբարի չորս հոլովաձեւերուն փոխարէն թրքերէնը այստեղ եւս կը ներկայանայ եօթը յստակօրէն զանազանելի ինքնուրոյն հոլովներով, ինչպէս էր սովորական գոյակններու պարագան:
Միւս հիմնական տարբերութիւնը հայերէնի հետ կը կայանայ հոլովական մասնիկներու եւ յօդերու դասաւորումին մէջ. հայերէնի մէջ կարգը հետեւեալն է՝
գոյական+հոլովական մասնիկ+ստացական յօդ
Թրքերէնի մէջ կարգը հետեւեալն է՝
գոյական+ստացական յօդ+հոլովական մասնիկ
Այս երկուքը զարգացած են իրարմէ բոլորովին անկախ ու անջատ:
Գրաբարն ալ օրին կ’ըսէր՝ քաղաքիս-քաղաքէս (գոյական-հոլով-յօդ):
Բերենք օրինակներ՝
Ուղղ. kadehim odam suyum
Հայց. kadehim/mi odam/mı suyum/mu
Սեռակ. kadehim-in odam-ın suyum-un
Տրակ. kadehim-e odam-a suyum-a
Բաց. kadehim-den odam-dan suyum-dan
Գործ. kadehim-le odam-la suyum-la
Ներգ. kadehim-de odam-da suyum-da
Այս յարացոյցը, իր հոլովական բոլոր յատկութիւններով, ամբողջովին կը նոյնանայ սովորական գոյականի հոլովական յարացոյցով, որ տրուած է մեր 9—րդ յօդուածով, որ կը կրէ «Գոյականի հոլովումը» խորագիրը:
* * *
Հոլովական այս նոյն մասնիկներու օգտագործումով թրքերէնը յօրինած է նաեւ իր ստացական դերանունները, որոնք հետեւողականօրէն աւելցած են թրքերէնի անձնական դերանուններու անփոփոխ ձեւերուն վրայ:
Ահաւասիկ՝
ben-im sen-in o-n-un biz-im siz-in on-lar-ın
Ասոնք պարզապէս կը նշանակեն՝ իմ, քու, անոր, մեր, ձեր, անոնց:
Հայերէնը որեւէ սեռականի վրայ յօդի յաւելումով կը յաջողի գոյականացնել զայն կամ աւելի ճիշդը՝ առարկայացնել. օրինակ՝
--Քու ծառդ ծաղկեցաւ, իմս տակաւին չէ ծաղկած:
Իմս կառոյցը այստեղ կը նշանակէ «իմ ծառս»:
Այս յատկութեամբ օժտուած է հայերէնի որեւէ բառի սեռականը. օրինակ՝
--Թորոսին ծառը ծաղկեցաւ, Մարկոսինը տակաւին չէ ծաղկած:
--Քաղաքին ճամբան հարթ է, գիւղինը խորտուբորտ:
--Այբին թեւերը հաւասար են, բենինները՝ անհաւասար:
Թաւագրուած բառերուն բոլորն ալ առարկայացուած սեռականներն են. ասոնք կը կոչուին փոխանուն, այսինքն՝ անուն կամ գոյական փոխարինող:
Թրքերէնը իր կարգին ունի իր համատարած փոխանունութիւնը, որ կը ստացուի սեռականի վրայ ki անփոփոխ ածանցի յաւելումով. այսպէս՝
benim-ki senin-ki onun-ki bizim-ki sizin-ki onların-ki
իմս քուկդ անորը մերը ձերը անոնցը
Արմենակ Եղիայեան
