21.93c
Երեվան
չրք, հլս 08
Երկու փոքր պետութիւններ։ Երկու հին ժողովուրդներ։ Մեծ աշխարհի մը մէջ։
Եւ ապացուցելով, որ փոքր ըլլալը չի նշանակեր փոքր մտածել։
Կիպրահայ համայնքային գործիչ Տօքթ. Անդրանիկ Աշճեան կը գրէ՝
Ես հայ եմ։ Ես կիպրացի եմ։
Կը սիրեմ իմ երկու երկիրներս։ Մէկը իմ մայր հայրենիքն է, միւսը՝ ծննդավայրս։
Թերեւս այս պատճառով է, որ երբ կը հետեւիմ Հայաստանի՝ Եւրոպայի հետ աստիճանաբար ընդլայնուող յարաբերութիւններուն, չեմ կրնար չմտածել Կիպրոսի անցած ճանապարհին մասին։ Վերջին զարգացումները այս մտորումները անգամ մը եւս յառաջ բերին։ Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններէն եւ սահմանադրական գործընթացի աւարտէն ետք, ինչպէս նաեւ Ուրսուլա ֆոն տեր Լայէնի Երեւան կատարած այցելութեամբ ընդգծուած Հայաստան–Եւրոպական Միութիւն յարաբերութիւններու նոր թափի պայմաններուն ներքոյ, Հայաստանի ապագայ ուղղութեան շուրջ քննարկումները բնականաբար աւելի աշխուժացած են։
Բայց քաղաքական բանավէճերէն եւ օրուան լուրերէն անդին կայ աւելի խոր հարց մը. ի՞նչ կը նշանակէ Եւրոպային մօտենալը փոքր երկրի մը եւ անոր քաղաքացիներու առօրեայ կեանքին համար։
Այս հարցին դիմաց միտքս բնականաբար կը վերադառնայ Կիպրոսի եւրոպական ճանապարհին։ Ոչ թէ որովհետեւ երկու ուղիները նոյնն են։ Նոյնը չեն։ Աշխարհագրութիւնը, պատմութիւնը եւ պայմանները տարբեր են։ Բայց փոքր պետութիւնները յաճախ կը կանգնին նման հարցադրումներու առջեւ։
Ինչպէ՞ս պահպանել մեր գերիշխանութիւնը։ Ինչպէ՞ս բարելաւել մեր քաղաքացիներուն կեանքը։ Ինչպէ՞ս պահել մեր ինքնութիւնը՝ միեւնոյն ատեն յարմարելով անդադար փոխուող աշխարհի մը։
Կիպրոսն ու Հայաստանը երկուքն ալ կը գտնուին Եւրոպայի եզրերուն։ Մէկը՝ Արեւելեան Միջերկրականի մէջ, միւսը՝ Հարաւային Կովկասի։ Երկուքն ալ կ՚ապրին բարդ տարածաշրջաններու մէջ։ Երկուքն ալ լաւ գիտեն, որ աշխարհագրութիւնը կարելի չէ փոխել։ Բայց ապագան կարելի է ձեւաւորել։
Կիպրոսի եւրոպական ճանապարհը կախարդական լուծում չտուաւ բոլոր խնդիրներուն։ Եւրոպական Միութեան անդամակցութիւնը չլուծեց Կիպրոսի հարցը։ Չվերացուց սպառնալիքները կամ տարակարծութիւնները։ Մէկ գիշերուան մէջ կատարեալ հասարակութիւն չստեղծեց։
Բայց ստեղծեց շրջանակ մը։
Չափանիշներու, հաստատութիւններու, հնարաւորութիւններու եւ սպասումներու շրջանակ մը։
Եւրոպան երբեք միայն նիւթական աջակցութիւն ստանալու մասին չէր։ Ան վերափոխման մասին էր։ Ան կը պահանջէր բարեփոխումներ։ Կը պահանջէր աւելի լաւ վարչարարութիւն, թափանցիկութիւն, կանոնակարգեր, հաշուետուութիւն եւ մրցակցութիւն։
Երբեմն ասիկա անհանգստացնող էր։ Մեր նման փոքր հասարակութիւնները յաճախ ընտանեկան, անձնական եւ ճկուն համակարգերու վրայ կը գործեն։ Մարդիկ զիրար կը ճանչնան։ Լուծումներ կը գտնեն։ Կը յարմարին։ Այս յատկանիշները մեզի օգնած են յաղթահարելու դժուարութիւնները։
Բայց ժամանակակից աշխարհը նաեւ կը պահանջէ կանխատեսելիութիւն, որակ եւ ամուր հաստատութիւններ։
Կիպրոս ստիպուեցաւ յարմարիլ։ Գործարար աշխարհը պէտք է բարելաւուէր։ Ծառայութիւնները պէտք է արդիականանային։ Քաղաքացիները սկսան աւելին ակնկալել։ Եւ գուցէ առաջընթացի մեծագոյն նշաններէն մէկը այդ է. մարդիկ կը սկսին դժգոհիլ բաներէ, որոնց մասին նախորդ սերունդները միայն կրնային երազել։
Բարձր չափանիշները կը ստեղծեն բարձր սպասումներ։
Այսօր Հայաստանը կանգնած է իր սեփական ճանապարհին առջեւ։ Ան Կիպրոս չէ։ Չի կրնար կրկնել Կիպրոսի աշխարհաքաղաքական ուղին։ Բայց անկասկած կրնայ օգտուիլ Կիպրոսի փորձառութենէն։
Կիպրոսի եւրոպական համարկման ընթացքին կուտակուած մասնագիտական, վարչական եւ օրէնսդրական փորձը արժէքաւոր գիտելիք է, որ կարելի է փոխանցել։ Պէտք չկայ ամէն բան զերոյէն սկսելու։
Կառավարման, գործարարութեան, սննդամթերքի անվտանգութեան, արտածման, կրթութեան, հետազօտութեան, թուայնացման եւ հանրային վարչարարութեան ոլորտներուն մէջ եւրոպական չափանիշները գործնական գործիքներ են՝ աւելի ուժեղ պետութիւն կառուցելու համար։
Եւրոպային մօտենալու ձգտող շատ երկիրներու պարագային խօսակցութիւնը յաճախ կը կեդրոնանայ ֆինանսական աջակցութեան վրայ։ Որքա՞ն օժանդակութիւն։ Որքա՞ն ներդրում։ Որքա՞ն դրամական միջոցներ։
Բայց եւրոպական ներգրաւուածութեան իսկական արժէքը միայն եւրոներով չի չափուիր։ Ֆինանսաւորումը կրնայ աջակցիլ ենթակառուցուածքներու, բարեփոխումներու եւ նոր հնարաւորութիւններու ստեղծման։ Սակայն աւելի խոր նպատակը երկիրներուն օգնելն է, որ զարգացնեն մրցելու, նորարարելու եւ սեփական ուժերով աւելի ամուր կանգնելու կարողութիւնը։
Եւրոպական Միութիւնը պարզապէս գումար չի տրամադրեր Հայաստանին։ Աջակցութիւնը բարեգործութիւն չէ։ Ան վերափոխման աջակցութիւն է։
Նոյնիսկ առանց թեկնածու երկիր ըլլալու՝ Հայաստանը արդէն իսկ կ՚օգտուի Եւրոպայի հետ լայնածաւալ համագործակցութենէն եւ աջակցութենէն։ Վիզային ազատականացման, տնտեսական ծրագիրներու եւ աւելի խոր գործընկերութեան շուրջ քննարկումները աւելի լայն գործընթացի մը մաս կը կազմեն՝ նոր հնարաւորութիւններ բանալու իմաստով։
Բայց հնարաւորութիւնները նաեւ պատասխանատուութիւններ կը բերեն։
Նոր շուկաները որակ կը պահանջեն։ Նոր գործընկերութիւնները վստահելիութիւն կը պահանջեն։ Բարձր չափանիշները փոփոխութիւն կը պահանջեն։
Տասնամեակներ շարունակ Հայաստանի տնտեսութիւնը մեծ մասամբ կապուած էր ծանօթ շուկաներու եւ ծանօթ համակարգերու հետ։ Եւրոպային մօտենալը կը նշանակէ յարմարիլ տարբեր ընթացքի, տարբեր կանոններու եւ տարբեր սպասումներու։
Այս մարտահրաւէրը պէտք չէ վախցնէ։ Կիպրոսն ալ անցաւ նոյն փորձառութենէն։
Եւ արդիւնքները տեսանելի են ոչ միայն վիճակագրութեան մէջ, այլեւ առօրեայ կեանքին մէջ՝ կրթութեան, ճամբորդութեան, գործարար հնարաւորութիւններու եւ քաղաքացիներուն առջեւ բացուած ընտրանքներու մէջ։
Եւ հոս է, որ նման փորձառութիւն ունեցող երկիրները կրնան դառնալ արժէքաւոր գործընկերներ։
Եւրոպական համարկումը միայն Պրիւքսէլի մէջ չի կառուցուիր։ Ան կը կառուցուի նաեւ եւրոպական մայրաքաղաքներու միջեւ, անդամ պետութիւններու փորձառութեամբ, կառավարութիւններու, խորհրդարաններու, համալսարաններու, գործարար շրջանակներու եւ ժողովուրդներու համագործակցութեամբ։
Կիպրոս չի կրնար Հայաստանին պատրաստ լուծում մը առաջարկել։ Ոչ մէկ երկիր կրնայ։ Բայց կրնայ փոխանցել փոքր պետութեան մը փորձառութիւնը, որ այս ճանապարհին մեծ մասը արդէն անցած է։
Կիպրոսն ու Հայաստանը արդէն իսկ ունին բարեկամութեան, փոխադարձ յարգանքի եւ ընդհանուր փորձառութիւններու վրայ հիմնուած ամուր յարաբերութիւններ։
Նիկոսիոյ եւ Երեւանի մէջ դեսպանատուներու բացումը այս յարաբերութիւնը աւելի եւս ամրապնդեց՝ ստեղծելով ոչ միայն մշտական դիւանագիտական ներկայութիւն, այլեւ աւելի խոր եւ աւելի կազմակերպուած համագործակցութեան նոր հնարաւորութիւններ։ Այս հնարաւորութիւնները կրնան համախմբել կառավարութիւնները, հաստատութիւնները, գործարար շրջանակները, համալսարանները եւ ժողովուրդները։
Խորհրդարանական համագործակցութիւնը, մշակութային փոխանակումները եւ Կիպրոս–Յունաստան–Հայաստան եռակողմ համագործակցութիւնը նոր չափումներ կը հաղորդեն այս յարաբերութեան։
Կիպրոսի պատմական հայկական համայնքը եւ Հայաստանի յունական համայնքը մեզի կը յիշեցնեն, որ մեր ժողովուրդներուն միջեւ կապը գոյութիւն ունէր շատ աւելի առաջ, քան պաշտօնական համաձայնագիրները։ Մեր սահմաններէն անդին ալ աշխարհի տարբեր անկիւններուն մէջ հայկական եւ կիպրական սփիւռքները կը շարունակեն երկու փոքր ազգերու ազդեցութիւնը տարածել իրենց չափերէն շատ աւելի հեռու։
Կապուածութիւնն ալ կը փոխուի։ Տասնամեակներ ետք աւելի շատ եւրոպական օդանաւային ընկերութիւններ կը վայրէջք կատարեն Երեւան։ Բաց երկինքը, նոր ուղղութիւնները եւ աճող կապերը՝ ներառեալ Կիպրոսի եւ Հայաստանի միջեւ կապերը, միայն ուղեւորներ չեն փոխադրեր։
Անոնք կը կապեն մարդիկը, գաղափարները, գործարարութիւնները եւ հնարաւորութիւնները։
Որովհետեւ այսօրուան աշխարհին մէջ ուժը միայն տարածքով կամ բնակչութեան թիւով չի չափուիր։
Փոքր երկիրները միշտ չեն կրնար ընտրել իրենց հարեւանները։ Միշտ չեն կրնար վերահսկել իրենց շուրջ փոթորկող քամիները։ Բայց կրնան ընտրել այն չափանիշները, որոնցմով կ՚ուզեն ապրիլ, այն գործընկերութիւնները, զորս կ՚ուզեն կառուցել, եւ այն ապագան, զոր կ՚ուզեն առաջարկել իրենց քաղաքացիներուն։
Թերեւս, որպէս մէկը, որ կը պատկանի երկու աշխարհներուն ալ, իմ փափաքս պարզապէս մէկ երկրի փորձառութիւնը միւսին հետ կիսելն է։ Ոչ իբրեւ դաս։ Այլ իբրեւ խորհրդածութիւն։
Կիպրոսի ճանապարհը Հայաստանի ճանապարհային քարտէսը չէ։ Բայց փորձառութիւն մըն է, որ արժէ ուսումնասիրել։
Երկու փոքր պետութիւններ։ Երկու հին ժողովուրդներ։ Մեծ աշխարհի մը մէջ։
Եւ ապացուցելով, որ փոքր ըլլալը չի նշանակեր փոքր մտածել։
