11.09c
Երեվան
չրք, ապր 29
Թագաւորներու, նախագահներու կամ ոեւէ ղեկավարի սպանութիւնը եթէ նախապէս դանակով կամ ատրճանակով կ՛ըլլար, այժմ մենք ականատես կ՛ըլլանք անօդաչու սարքերով իրականացուող ոճրագործութիւններու:
Թէեւ կը կարծուի, թէ բարի գործը չի պատժուիր, սակայն միշտ չէ, որ այդպէս է: Պատմութիւնը տեսած է սիրուած, ազդեցիկ համաշխարհային առաջնորդներու ողբերգական սպանութիւններ իրենց հեղինակութեան գագաթնակէտին: Աշխարհի բազմաթիւ երկիրներու մէջ տեղի ունեցած են յարգուած առաջնորդներու սպանութիւններ:
Ն.
Աբրահամ Լինքըլն, Միացեալ Նահանգներ
Ճոն Ուիլքս Պուտ առջեւ ծռած է` կրակելու նախագահ Աբրահամ Լինքըլնի վրայ, երբ ան կը դիտէր «Մեր ամերիկացի զարմիկը» ներկայացումը, Ուաշինկթընի Ֆորտի թատրոնին մէջ, 14 ապրիլ 1865-ին:
Աբրահամ Լինքըլն Միացեալ Նահանգներու 16-րդ նախագահն էր, որ պաշտօնավարած է 4 մարտ 1861-էն մինչեւ 14 ապրիլ 1865: Ան իշխանութեան եկած է ամերիկեան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ: Ան տուած է բարոյական, քաղաքական եւ սահմանադրական մեծ որոշումներ, որոնք հետագային հարթեցին ստրկութեան վերացման ճամբան: Ճոն Պուտ ծրագրած էր սպաննել Լինքըլնը` լսելով անոր ճառը, որ կը պաշտպանէր սեւամորթ ամերիկացիներու ընտրական իրաւունքը: Պուտ կրակած է Լինքըլնի վրայ 14 ապրիլ 1865-ին, երբ նախագահը կը դիտէր ներկայացում մը Ուաշինկթընի Ֆորտի թատրոնին մէջ: Լինքըլնի կինը` Մերի Թոտ, այդ ժամանակ նստած էր անոր կողքին:
Մարթին Լուտեր Քինկ Կրտսեր, Միացեալ Նահանգներ
Քաղաքացիական իրաւունքներու պաշտպան Էնտրիւ Եանկ (ձախին) եւ ուրիշներ Լորէյն պանդոկի պատշգամբին մէջ ցոյց կու տան ոճրագործը` Քինկի սպանութենէն ետք, որ մահացու վիրաւոր պառկած է անոնց ոտքերուն մօտ:
Մարթին Լուտեր Քինկ Կրտսեր ամերիկեան քաղաքացիական իրաւունքներու շարժումին ամէնէն կարեւոր առաջնորդներէն մէկն էր: Ան յայտնի է «Ես երազ մը ունիմ» ելոյթով, 28 օգոստոս 1963-ին Ուաշինկթընի մէջ աշխատանքի եւ ազատութեան համար կազմակերպուած երթի ժամանակ: Այդ նպաստեց քաղաքացիական իրաւունքներու շարժման ամրապնդման եւ յանգեցուց 1964 թուականի «Քաղաքացիական իրաւունքներու մասին» օրէնքի ընդունման: Քինկ սպաննուեցաւ 4 ապրիլ 1968-ին, Թենեսի նահանգին մէջ, Ճէյմս Ռէյի կողմէ: Երբ անոր մահուան մասին լուրը տարածուեցաւ, ամբողջ երկրին մէջ անկարգութիւններ սկսան: Դէպքէն առաջ Քինկ մահուան քանի մը սպառնալիքներ ստացած էր:
Ճոն Ֆ. Քենետի, Միացեալ Նահանգներ
«Լայֆ» ամսագրի` 1963 թուականի 29 նոյեմբերի եւ 6 դեկտեմբերի կողքի նկարները, որոնց վրայ պատկերուած են Ճոն Ֆ. Քենետին եւ անոր ընտանիքը:
Ճոն Ֆ. Քենետի Միացեալ Նահանգներու 35-րդ նախագահն էր` 1961-1963: Ան պաշտօնավարած է Պաղ պատերազմի տարիներուն եւ իր պաշտօնավարութեան մեծ մասը նուիրած է երկրին եւ Խորհրդային Միութեան յարաբերութիւններու բնականոնացման: 22 նոյեմբեր 1963-ին Ճոն Ֆ. Քենետին սպաննուած է Տալասի մէջ, երբ ան բացօթեայ ինքնաշարժով կը յառաջանար մեծ ամբոխին առջեւ: Անոր կինը` Ժագլին Քենետին, նստած էր կողքին, երբ փամփուշտը դպաւ նախագահին գլխուն: Գլխաւոր կասկածելին` Լի Հարվի Օսվալտ, հետագային ձերբակալուեցաւ եւ իր կարգին սպաննուեցաւ գիշերային ակումբի սեփականատէր Ճեք Ռուպիի կողմէ, նախքան մեղադրանքի առաջադրումը:
Ֆէյսալ թագաւոր, Սէուտական Արաբիա
Ֆէյսալ թագաւորը Սէուտական Արաբիոյ արքան էր 1964-էն մինչեւ 1975 թուականը: Զայն կը յիշեն երկրի տնտեսութիւնը փրկելու համար` բարեփոխումներու եւ արդիականացման քաղաքականութեան միջոցով: Ան յաջողութեամբ պայքարած է իր դէմ կազմակերպուած բազմաթիւ յեղաշրջումներու դէմ: Ֆէյսալին վրայ կրակած է Ֆէյսալ պըն Մուսայիտ (թագաւորին խորթ եղբօր որդին): Թագաւորը մահացած է ստացած վնասուածքներու բուժումը շարունակած ատեն:
Տետան Կիմաթի, Քենիա
Տետան Կիմաթին Մաու Մաու շարժումին առաջնորդն էր, որ 1950-ականներուն կը պայքարէր Քենիոյ մէջ բրիտանական գաղութային կառավարման դէմ: Ան 1953 թուականին ստեղծեց Քենիոյ պաշտպանութեան խորհուրդը` բրիտանական բանտէն փախուստի դիմելէ անմիջապէս ետք: Կիմաթին երկարատեւ ապստամբութենէ ետք, բրիտանական գաղութային ոստիկան Իան Հենտըրսընի կողմէ գերեվարուեցաւ եւ մահապատիժի դատապարտուեցաւ: 18 փետրուար 1957-ին Կիմաթին մահապատիժի ենթարկուեցաւ` կախաղան բարձրացուելով: Զայն մինչեւ այսօր կը յիշեն քենիացիներու ազատութեան համար պայքարելու իր վճռակամութեան համար:
Փաթրիս Լումումպա, Քոնկօ
Փաթրիս Լումումպա «Քոնկոլայի ազգային շարժում» կուսակցութեան հիմնադիրն էր: Ան դարձաւ Քոնկոյի Հանրապետութեան ժողովրդավարական ճամբով ընտրուած առաջին վարչապետը: Լումումպան կը պաշտպանէր Քոնկոյի, ինչպէս նաեւ կառավարութեան ափրիկացման իրաւունքը: Երբ նոր երկրին մէջ սկսան քաղաքական անկարգութիւնները, պելճիքական ուժերը ներխուժեցին երկրին մէջ գտնուող պելճիքացի քաղաքացիները պաշտպանելու պատրուակով, բայց իրականութեան մէջ յոյս ունէին առաւելութիւն ստանալ Քոնկոյի անկարգութիւններու ժամանակ: Պելճիքացիներու դէմ պայքարելու նպատակով Լումումպան դիմեց ՄԱԿ-ին եւ Միացեալ Նահանգներուն, Պելճիքայի աջակցութիւնը վայելող ուժերուն յաղթելու համար, սակայն, անոնք երկուքն ալ մերժեցին: Այնուհետեւ ան մեկնեցաւ Խորհրդային Միութիւն, եւ մասամբ անոր պատճառով էր, որ 14 սեպտեմբեր 1960-ին բանակի հրամանատար գնդապետ Ժ. Մոպուտուն պետական յեղաշրջում կազմակերպեց: Երկարատեւ բանտարկութենէն ետք Լումումպան մահապատիժի ենթարկուեցաւ գնդակահարութեան միջոցով, 17 յունուար 1961-ին:
Թոմաս Սանկարա, Պուրքինա Ֆասօ
Թոմաս Սանկարան Պուրքինա Ֆասոյի նախագահն էր 1983-էն մինչեւ 1987 թուականը: Ան իշխանութիւնը ստանձնեց 1983 թուականին ժողովրդական յեղաշրջման միջոցով: Սանկարան դէմ էր գաղութատիրութեան եւ նախաձեռնեց տնտեսական ու հասարակական փոփոխութիւններու բազմաթիւ ծրագիրներ: Հակառակ ձեռք բերուած յառաջընթացին` ան սպաննուեցաւ զինուած խումբի կողմէ, իր գործընկեր Պլեզ Կոմպայորէի կազմակերպած պետական յեղաշրջման ժամանակ: Այնուհետեւ Կոմպայորէ չեղեալ յայտարարեց Սանկարայի բազմաթիւ որոշումներ:
Մարի Ֆրանսուա Սատի Կառնօ, Ֆրանսա
Մարի-Ֆրանսուա Սատի Կառնօ Ֆրանսայի նախագահն էր 1887 թուականի դեկտեմբերէն մինչեւ 1894 թուականը: Հակառակ անոր որ անոր նախագահութիւնը զուգադիպած է Ֆրանսայի համար անհանգիստ ժամանակներուն, Կառնոտին յաջողած է պահպանել իր ժողովրդականութիւնը ամբողջ ընթացքին: 24 յունիս 1894-ին Լիոնի մէջ ճառ մը արտասանած ատեն զայն դանակահարած է իտալացի Սանտէ Ճերոնիմօ Կազերիոն: Նախագահը մահացած է 25 յունիս 1894-ին: Այնուհետեւ Կազերիօ ինք մահապատիժի ենթարկուած է:
Մահաթմա Կանտի, Հնդկաստան
Մահաթմա Կանտին Հնդկաստանի անկախութեան շարժումին առաջնորդն էր, որ կը պայքարէր բրիտանական գաղութատիրութեան դէմ: 1920 թուականին ան ստանձնեց Քոնկրեսի ղեկավարութիւնը եւ պայքարեցաւ Հնդկաստանի ազատութեան համար: 26 յունուար 1930-ին Հնդկաստանի Ազգային քոնկրեսը յայտարարեց Հնդկաստանի անկախութեան մասին: 30 յունուար 1948-ին երիտասարդ հինտու մոլեռանդ Նաթուրամ Կոտսեն երեք անգամ կրակեց Կանտիի կրծքավանդակին, եւ Մահաթմա Կանտին կարճ ժամանակ ետք մահացաւ: Կրակոցը տեղի ունեցած է Նիւ Տելհիի մէջ աղօթքի արարողութեան ժամանակ:
Ալտօ Մորօ, Իտալիա
Ալտօ Մորօ իտալացի քաղաքական գործիչ էր եւ երկրի 38-րդ վարչապետը` 1963-1968 թուականներուն եւ կրկին 1974-1976 թուականներուն: Ձախակողմեան զինեալ խումբ մը առեւանգեց Մորոն եւ երկու ամիս պատանդ պահեց` յոյս ունենալով, որ կը յանձնէին Մորոն, եթէ իրենց գերեվարուած ընկերները ազատ արձակուէին անոր դիմաց: Իտալիոյ կառավարութիւնը մերժեց անոնց պահանջները: Մորոն սպաննեցին անոր վրայ տասը անգամ կրակելով, 9 մայիս 1978-ին:
Պատրաստեց՝ Նարէ Գալեմքէրեան
«Ազդակ»
