19.09c
Երեվան
չրք, հկտ 28
1984 թուականին, երբ պոլսահայ գրականութեան ամենախիզախ ու ինքնատիպ դէմքերէն մէկը՝ Զաւէն Պիպէռեանը, կը փակէր իր աչքերը կեանքին, իր ետին կը ձգէր ոչ միայն հայ ընտանիքի մը քայքայման պատմութիւնը, այլեւ ամբողջ սերունդի մը հոգեբանական ու քաղաքական ողբերգութիւնը խտացնող «Մրջիւններու վերջալոյսը» վէպը։ Իր կենդանութեան տարիներուն յաճախ անտեսուած եւ իր ընկերավարական հայեացքներուն ու անողոք իրապաշտութեան պատճառով քննադատուած այս մեծութիւնը այսօր դուրս եկած է մոռացութեան փոշիէն՝ դէպի գրական յաւերժութիւն քալելով։ Բայց ո՞վ էր իրականութեան մէջ Զաւէն Պիպէռեանը. սովորական վիպագի՞ր մը, թէ՞ սեփական համայնքին եւ ժամանակաշրջանին ցաւերուն դէմ ըմբոստացող հանճարեղ մտաւորական մը։
Զաւէն Պիպէռեանի կեանքի ուղին սերտօրէն շաղկապուած է Իսթանպուլի քաղաքական ու հասարակական բարդ մթնոլորտին հետ։ Ան ծնած է 1921 թուականին, Կ. Պոլսոյ Չենկելգիւղ թաղամասին մէջ։ Նախնական ուսումը ստացած է տեղւոյն Արամեան-Ունճեան եւ Տիպար (Սուլթանեան) կրթարաններուն մէջ, ապա յաճախած է Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական լիսէն, որմէ ետք աւարտած է առեւտրական գիտութիւններու բարձրագոյն դպրոցը։ Ֆրանսական կրթութիւնն ու լեզուին կատարեալ տիրապետումը մեծապէս նպաստած են, որ ան կանուխ տարիքէն հաղորդակից դառնայ եւրոպական գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան արդի հոսանքներուն։
Պիպէռեանի աշխարհայեացքի ձեւաւորման մէջ բեկումնային եղաւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանը։ 1941 թուականին ան զինուորագրուեցաւ թրքական բանակին, ուր կազմաւորուած էին ոչ մահմետական փոքրամասնութիւններուն յատուկ շինարարական ջոկատները, որոնք պատմութեան մէջ յայտնի են «Քսան դասակարգեր» անունով։ Այդ տարիներուն հայ, յոյն եւ հրեայ երիտասարդները ենթարկուեցան ծանր ֆիզիքական աշխատանքի եւ խտրականութեան։ Այս դառն փորձառութիւնը, ինչպէս նաեւ նոյն տարիներուն գործադրուած «Ունեւորութեան տուրք»ի տնտեսական հարուածները, Պիպէռեանի մէջ արթնցուցին ընդվզումի եւ արդարութեան հետամուտ ըլլալու ուժեղ ձգտում մը։
Զինուորական ծառայութենէն ետք ան նուիրուեցաւ լրագրութեան՝ աշխատակցելով պոլսահայ «Ժամանակ», «Նոր Օր» եւ «Նոր Լուր» թերթերուն։ Իր համարձակ, ձախակողմեան եւ ընկերավարական յօդուածներուն պատճառով ան դարձաւ իշխանութիւններուն եւ պահպանողական շրջանակներուն թիրախը։ Ճնշումներուն չդիմանալով՝ 1949-ին ստիպուած եղաւ լքել Պոլիսը եւ հաստատուիլ Պէյրութ։ Լիբանանի մէջ Պիպէռեան շարունակեց իր գրչի պայքարը՝ դառնալով ՌԱԿ-ի «Զարթօնք» եւ ՀՅԴ-ի «Արարատ» օրաթերթերու խմբագրական կազմերուն կարեւոր դէմքերէն մէկը։
1953 թուականին, քաղաքական մթնոլորտի որոշակի մեղմացումէն ետք, ան վերադարձաւ իր ծննդավայրը։ 1960-ական թուականներուն Պիպէռեան գործօն կերպով ներգրաւուեցաւ Թուրքիոյ քաղաքական կեանքին մէջ՝ յարելով «Թուրքիոյ բանուորական կուսակցութեան»։ 1968 թուականին ընտրուեցաւ Իսթանպուլի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ եւ ստանձնեց խորհուրդի փոխնախագահի պաշտօնը՝ դառնալով Թուրքիոյ քաղաքական կեանքին մէջ ձայն ունեցող հազուագիւտ հայ դէմքերէն մէկը։
Զաւէն Պիպէռեան արդի հայ գրականութեան մէջ յեղաշրջում կատարեց իր անզիջող ու անողոք իրապաշտութեամբ։ Մինչեւ իր ասպարէզ գալը, պոլսահայ գրականութեան մէջ ընդունուած էր հայերը ներկայացնել որպէս դժբախտ, խեղճ ու պատմական հանգամանքներու զոհ դարձած կերպարներ։ Պիպէռեան կտրուկ կերպով մերժեց այս կաղապարը։ Ան գրականութիւն բերաւ իրական, միս ու արիւն ունեցող մարդը՝ իր բոլոր տկարութիւններով, կիրքերով, նախանձով, սխալներով եւ բարոյական անկումներով։
Անոր գրականութեան առանցքը հոգեբանական խոր վերլուծութիւնն է։ Պիպէռեան կատարեալ հոգեբան-վիրաբոյժի մը նման կը հերձէ իր կերպարներուն ներաշխարհը՝ ցոյց տալով, թէ ինչպէ՛ս արտաքին ճնշումները, դրամական տագնապն ու ընկերային անարդարութիւնը կրնան այլասերել ու քայքայել անհատը։ Իր վէպերուն հերոսները յաճախ նեղ կացութեան մատնուած, յուսահատ ու հասարակութեան կողմէ լքուած անձեր են, որոնք կը փորձեն պայքարիլ կամ պարզապէս գոյատեւել ճնշող միջավայրի մը մէջ։
Միեւնոյն ժամանակ, Պիպէռեանի գործերը զուրկ չեն դասակարգային եւ քաղաքական ենթահողէ։ Իր ընկերավարական համոզումներուն համաձայն՝ ան իր վէպերուն մէջ բացայայտօրէն կը քննադատէ տիրող դրամատիրական համակարգը եւ հայ համայնքի պահպանողական ու մեծահարուստ շրջանակներուն կեղծաւորութիւնը։ Ան խիզախօրէն բարձրաձայնեց այն տնտեսական ու հոգեբանական ծանր հարուածները, որոնք 1940-ական թուականներուն կոտրեցին պոլսահայութեան ողնաշարը։
Զաւէն Պիպէռեանի գրական ժառանգութիւնը, թէեւ ծաւալով մեծ չէ, սակայն բացառիկ կշիռ ունի։ Անոր վէպերը հայ իրապաշտական գրականութեան գագաթնակէտերէն կը համարուին։ Իր անդրանիկ վէպը՝ «Լկրտածը» (1959), կը պատմէ երիտասարդի մը բարոյական փլուզման մասին, իսկ «Անկուտի սիրահարները» (1962) վէպին մէջ հեղինակը կը խտացնէ դրամական տագնապն ու դասակարգային անդունդը պոլսահայ միջավայրին մէջ։
Սակայն Պիպէռեանի գրականութեան անվիճելի գլուխ-գործոցը «Մրջիւններու վերջալոյսը» (1984) վէպն է։ Անիկա պատմական եւ հոգեբանական վաւերագրութիւն մըն է, որ հայ ընտանիքի մը քայքայման ընդմէջէն կը ներկայացնէ 1940-ական թուականներու Թուրքիոյ ծանր քաղաքական ու հասարակական մթնոլորտը։
Վէպին գլխաւոր հերոսը՝ Պարէտը, տարիներ շարունակ շինարարական ջոկատներուն մէջ ծառայելէ ետք կը վերադառնայ տուն։ Սակայն պատերազմի տարիներուն հաստատուած անարդար «Ունեւորութեան տուրք»ը տնտեսապէս ու հոգեբանօրէն քանդած է իր ընտանիքը։ Պիպէռեան հանճարեղ կերպով կը համեմատէ մարդոց կեանքը մրջիւններու կեանքին հետ. մրջիւններ, որոնք անդադար կը տանջուին, կ՚աշխատին ու կը տագնապին, բայց ի վերջոյ դատապարտուած են կործանման։ Վէպը ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս պետական ճնշումներն ու տնտեսական հարուածները ներսէն կը կրծեն ու կը բարոյալքեն մարդկային յարաբերութիւնները՝ ընտանիքի անդամները վերածելով իրարու հանդէպ թշնամիներու։
Այս գիրքը, որ թրքերէնի ալ թարգմանուած է, կը նկատուի Թուրքիոյ փոքրամասնութիւններուն կրած տառապանքները նկարագրող ամենաազդեցիկ ու անկեղծ գործերէն մէկը։
Զաւէն Պիպէռեան իր կենդանութեան տարիներուն երբեք չստացաւ այն գնահատանքն ու արժանի մեծարանքը, որոնց իրաւամբ արժանի էր։ Իր ընկերավարական համոզումները, ըմբոստ կեցուածքը եւ գրականութեան մէջ որդեգրած անողոք իրապաշտութիւնը խորթ ու նոյնիսկ վտանգաւոր կը թուէին պոլսահայ համայնքի պահպանողական ու աւանդապաշտ շրջանակներուն։ Անոր գործերը յաճախ կը բախէին լռութեան ու անտեսումի պատնէշին, ինչ որ պատճառ դարձաւ, որ հեղինակը իր կեանքի վերջին տարիներն անցընէ յուսախաբութեան ու որոշակի մեկուսացման մէջ։ 1984-ին, երբ կնքեց իր մահկանացուն, շատերու համար անոր մահը պարզապէս անցեալին մէջ մնացած անհանգիստ գրողի մը հրաժեշտն էր։
Սակայն ժամանակը արդարացուց Պիպէռեանը։ 21-րդ դարուն անոր գրականութիւնը իսկական վերածնունդ ապրեցաւ։ Այս առումով բեկումնային եղաւ Իսթանպուլի «Արաս» հրատարակչատան հետեւողական աշխատանքը։ Անոր ջանքերուն շնորհիւ Պիպէռեանի վէպերը ոչ միայն վերահրատարակուեցան հայերէն բնագիրներով, այլեւ յաջողութեամբ թարգմանուեցան թրքերէնի։ Այսօր թրքական գրական ու ակադեմական շրջանակները Զաւէն Պիպէռեանը կը դասեն Թուրքիոյ արդի վիպագրութեան խորունկ ու ազդեցիկ վարպետներուն շարքին, իսկ «Մրջիւններու վերջալոյսը» վէպը կը նկատուի երկրի անցեալին մութ էջերը լուսաբանող անփոխարինելի դասական գործ մը։
Զաւէն Պիպէռեան մոռացութեան փոշիէն դուրս եկաւ, որովհետեւ անոր արծարծած նիւթերը՝ մարդկային տկարութիւնը, ճնշուածին ցաւը, անարդարութիւնը, ընդվզումն ու ազատութեան տենչը, համամարդկային են եւ ժամանակավրէպ չեն դառնար։ Ան մրջիւններու նման տագնապող ու տանջուող հայուն կեանքը վերածեց գրական արժէքի՝ ապահովելով իր անմահութիւնն ու յաւերժական ներկայութիւնը մեր մշակոյթին մէջ։
Ալպէր Քէշիշ
Պոլիս
