Հրատապ լուրեր:

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (31)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը  (31)

Շարահիւսութիւն

            -- dalaşacağına

            Արմատն է dalaş, որ կը նշանակէ ծեծկռտոց, գզուըռտոց: Բայն է՝ dalaş.mak`ծեծկռտուիլ, գզուըռտիլ: Բերուած մակբայակերպը կազմուած է  dalaş արմատէն եւ բաւական բարդ ածանցէ մը՝ acağına, որ տառացի թարգմանելի չէ հայերէն եւ կը նշանակէ «փոխարէն». ուրեմն՝ դերբայակերպին նշանակութիւնն է՝ «գզուըռտելու փոխարէն»:

                        Ite                dalaşacağına                           çalıyi         dolaş.

                        Շան (հետ)  գզուըռտելուդ փոխարէն   մացառը   շրջանցէ:

            Հին ասոյթ մըն է այս, որ ունի իր տարբերակները եւս.

                        İtle             dalaşmaktan    çalıyı        dolaşmak    yeğdir.

                        Շան հետ  գզուըռտելէն`  մացառը  շրջանցել  նախընտրելի է:

                   İte       dalanmaktan  çalıyı       dolanmak    iyidir.

                   Շան   խածնուելէն`  մացառը շրջանցել   լաւ է:

                                                                      *   *   *

            Dalaşacağına՝  կազմուած է dalaş բայարմատէն, որուն վրայ աւելցած է ապառնիի acak ձեւոյթը, այսերկուքին վրայ աւելցած են ստացական  մասնիկները՝  im-in-i… ըստ դէմքի ու թիւի եւ բառավերջի k-ն դարձնելով  ğ  , եւ այս բոլորը՝ տրական հոլովով.              

            dalaşacağ.ım.a          dalaşacağ.ın.a                    dalaşacağ.ın.a

            գզուըռտելուս փոխարէն    գզուըռտելուդ փոխարէն   գցուըռտելուն փոխարէն

            dalaşacağ.ımız.a                dalaşacağ.ınız.a                   dalaşacaklar.ın.a

            գզուըռտելնուս փոխարէն գզուըռտելնուդ փոխարէն գզուըռտելնուն փոխարէն

            bileceğ.im.e                      bileceğ.in.e                      bileceğ.in.e

          գիտնալուս փոխարէն        գիտնալուդ փոխարէն        գիտնալուն փոխարէն

          bileceğ.imiz.e                   bileceğ.iniz.e                    bilecek.ler.in.e

          գիտնալնուս փոխարէն      գիտնալնուդ փոխարէն      գիտնալնուն փոխարէն

            Նկատել, որ եզակի բ. դէմքն ու գ. դէմքը նոյնական են. ասոնք կրնան զանազանուիլ միայն նախադասութեան մէջ գոյ դերանոvնի մը կամ դիմաւոր բայի մը շնորհիւ:

            Հնչիւնափոխութեան ենթակայ է բայարմատին կցուաւծ ամբողջ կծիկը,  որ կա՛մ

acağına է, կա՛մ eceğine  է: Կը շեղի միայն յոգնակի գ. դէմքը, որ  acaklar.ın.a  է կամ ecekler.in.e  է:

                        Meyhaneye          gideceğinize                bize     buyurunuz.

                        Գարեջրատուն  երթալու փոխարէն՝  մեզի   հրամեցէք:

Այս նոյն կառոյները ունին տարբեր նշանակութիւն եւս. օրինակ՝    kazanacağın կը նշանակէ ինչ որ պիտի շահիս, շահելիքդ: Եթէ ասոր տրականը՝ kazanacağına, կը նշանակէ շահելիքիդ փոխարէն, ինչպէս տեսանք օրինակներով, ապա ան կը նշանակէ նաեւ շահելիքիդ:

                        Çok    para    kazanacağına                 esenliğine               dikkat                yap.

                        Շատ դրամ  շահելուդ փոխարէն՝  առողջութեանդ  ուշադրութիւն  ըրէ:

                        Bu    borçunu     kazanacağına   kaydeterik.

                        Այս  պարտքդ   շահելիքիդ     կ’արձանագրենք:

            -- kalkmalı

            Բայարմատն է kalk “կանգնիլ”, ածանցը՝malı:

            Դերբայակերպը ինք ցոյց կու տայ կատարելի գործողութեան մը պատշաճութիւնը, անհրաժեշտութիւնը, պարտաւորիչ հանգամանքը. ուրեմն kalkmalı` պէտք է կանգնիլ, հարկ է կանգնիլ, պարտաւոր ենք վեր կենալ:

            Ունի անդէմ եւ դիմաւոր կիրարկութիւններ. օրինակ՝

                        Bu çamurlukdan  çikmalı.

                        Այս տիղմէն դուրս գալու է:

            Սա ընդհանրական միտք մըն է, որ կը վերաբերի բոլոր դէմքերուն եւ թիւերուն:

            Դիմաւոր ձեւերը կու տան՝

            çikmalıyım       çikmalısın        çikmalı       çikmalıyız       çikmalısınız     çikmalılar

            ելելու եմ         ելլելու ես        ելլելու է     ելլելու ենք      ելլելու էք        ելլելու են               

 

                                                                            *    *    *

Թրքերէն կցականութեան նմուշներ

Avrupa                                                                                                                                                                            Եւրոպա

Avrupalı                                                                                                                                                      Եւրոպացի

Avrupalılaş                                                                                                                                     Եւրոպականացիր

Avrupalılaşter                                                                                                                               Եւրոպականացուր

Avrupalılaştırma                                                                                                                    Մի եւրոպականացներ

Avrupalılaştramadık                                                                                                    Չկրցանք եւրոպականացնել

Avrupalılaştramadıklar                                                                                             Չեւ րո պա կա նա  ցուա ծներ

Avrupalılaştramadıklarımız                                                                      Անոնք որ չկրցանք եւրոպականացնել

Avrupalılaştıramadıklarımızdan                                                           Անոնցմէ որ չկրցանք եւրոպականացնել

Avrupalılaştıramadıklarımızdanmışsınız                               Անոնցմէ էք եղեր որ չկրցանք եւրոպականացնել

Avrupalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına     Անոնցմէ էք եղեր, որ չկրցանք փորձել եւրոպականացնել   

 

Թրքերէն ամենաերկար բառը

muvaffakiyetsizleştiricileştiri­veremeyebilecekleri­mizdenmişsinizcesine

            Օժտուած է muvaffak յաջող-յաջողած արմատով: Ունի  եօթանասուն տառ:

            Կը նշանակէ՝ «Իբրեւ թէ դուք մէկն էիք անոնցմէ, որ մենք ի վիճակի չենք դիւրաւ այլափոխելու եւ դարձնելու մէկը որ ձախողութիւն կը բերէ»:

            


Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com