«Իրավիճակը ծանր է եւ ակնյայտ է որ Ատրպէյճան շրջան առ շրջան կ՚ուզէ հայաթափել Արցախը».Գէորգ Հալէպլեան

«Իրավիճակը  ծանր է եւ ակնյայտ է որ Ատրպէյճան շրջան առ շրջան  կ՚ուզէ հայաթափել Արցախը».Գէորգ Հալէպլեան

 Իշխանութիւնները երկրի գոյութենական կամ ինքնիշխանութեան կորուստի սպառնալիքի պարագային, պարտաւոր են մէկդի դնել ընդդիմութեան հետ առկայ տարակարծութիւնները (նոյնը կը վերաբերի նաեւ ընդդիմութեան), ի մի բերել երկրի ապագայով մտահոգ քաղաքական, հասարակական խմբաւորումները, մտաւորականութիւնը, արտա-խորհրդարանական ոյժերը եւ ՄԻԱՍՆԱԲԱՐ ԴԻՄԱԿԱՅԵԼ ԵՒ ՅԱՂԹԱՀԱՐԵԼ ստեղծուած օրհասական վիճակը։

«Արեւելք»ի հարցումներուն կը պատասխանէ ՌԱԿ-եան գործիչ եւ Կեդրոնական Վարչութեան անդամ՝ Գէորգ Հալէպլեան:

-Պրն. Հալէպլեան Հեռուէն դիտուած, ինչպէս կը դիտարկէք Հարաւային Կովկասի մէջ տեղի ունեցող խմորումները. Հայաստանը եւ Արցախը իրողապէս վտանգուած ե՞ն. Ի՞նչ է ձեր տեսակէտը։

Բոլորիս յայտնի է որ այս տարուայ Փետրուարէն սկսեալ աշխարհաքաղաքական բարդ եւ անկանխատեսելի զարգացումներով, ինչպէս նաեւ  նոր աշխարհակարգի մը  ծիլերը «աւետող» հանգրուանի մը առաջ կը գտնուի համայն մարդկութիւնը։ Բնականաբար Հարաւային Կովկասը անմասն պէտք չէր մնար վերոնշեալ իրադարձութիւններէն, նկատի ունենալով որ հայ- ատրպէյճանական հակամարտութիւնը տակաւին հանգուցալուծուած չէ եւ տակաւին տարածքաշրջանի մէջ չկայ երկարատեւ խաղաղութեան, անվտանգութեան եւ կայունութեան նպատակով շօշափելի արդիւնքներ։

 Դժբախտաբար Արցախեան հիմնահարցը այսօր միջազգայնացուած է, նկատի ունիմ միջազգային տարբեր ուժային կեդրոններու, ինչպէս նաեւ տարածքաշրջանի կարեւոր դերակատարներու ներգրաւուածութիւնը, որ առաւել կնճռոտ եւ բարդ դարձուցած է տարածքաշրջանի խաղաղութեան հայեցակարգը, հետեւաբար նաեւ դժուարացած է  այդ ուղղութեամբ տարուող քաղաքական թէ դիւանագիտական աշխատանքները։

Նոյեմբեր 9-ի հրադադարի պայմանագրով իրողապէս անգործութեան մատնուեցաւ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի Խումբը, որ ձեռնտու էր Ռուսաստանին, Թուրքիոյ, Իրանին եւ Ատրպէյճանին, որպէս կարեւոր գործօն՝ Արեւմուտքի ազդեցութեան նուազեցման Հարաւային Կովկասի մէջ։

Վերջերս ռուս-թրքական եւ ռուս-ատրպէյճանական յարաբերութիւններու սերտացումը մտահոգիչ սկսած է դառնալ հայ հասարակութեան համար։ Իսկ Արեւմուտքն ալ, բացի անհասցէ յայտարարութիւններէ, ոչինչով կրցած է փոխել իրավիճակը եւ ազդել ռազմական թէ քաղաքական գործընթացներուն վրայ։  Ստեղծուած  պատկերը մեզի   կը յիշեցնէ  20-րդ դարուն  իրադրութիւնը  եւ  Արեւմուտքի կողմէ հայ ժողովուրդին տրուած «խոստումներ»ու   ժամանակաշրջանը։

Ուրեմն, կրնանք եզրակացնել որ, քանի Հայաստան առարկայական պատճառներով, դադրած է Արցախի անվտանգութեան երաշխաւորը ըլլալէ, եւ քանի որ գերտէրութիւններ այս հանգրուանին անկամեցող են Արցախի հարցի հայանպաստ լուծումներ առաջարկելու, կարելի է ըսել որ Արցախը մնացած է միայնակ։ Միւս կողմէ  Ատրպէյճան տեսնելով Արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի կրաւորական եւ դիտորդի կեցուածքը, պիտի շարունակէ Արցախի բնակչութեան զտման  եւ հայաթափման գործընթացը։

Իմ կարծիքով միակ եւ վերջնագոյն լուծման ծանր բեռը կ՚իյնայ Արցախի իշխանութիւններուն՝ դիմելու ՄԱԿ-ի Միջազգային Դատարան կամ ՄԻԵԴ (Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան), Քոսովոյի օրինակով «ԱՆՋԱՏՈՒՄ ՅԱՆՈՒՆ ՓՐԿՈՒԹԵԱՆ» իրաւա-քաղաքական սկզբունքով։

 

 

-Վերջերս նկատեցինք, որ Իրանի Հոգեւոր Առաջնորդի կողմէ հնչած տեսակէտները, իրողապէս գետնի վրայ իրավիճակը փոխեցին. կա՞յ այդպիսի բան եւ առհասարակ  Պաքուի Արցախի ուղղութեամբ բացուած կրակը կապ ունի Իրանի կարծր տեսակէտներուն հետ, կապուած Սիւնիքի անվտանգութեան։

Անցեալ ամիս Թեհրանի մէջ կայացած Ռուսաստանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի նախագահներու հանդիպումը, ըստ էութեան, թրքական 3+3 ձեւաչափի առանցքային երկիրներու նախագահներու գագաթաժողով էր։Բնականաբար իւրաքանչիւր կողմ ունէր իր քաղաքական եւ անվտանգային օրակարգերը։ 

Իրանի  արտաքին քաղաքական բնագաւառին առնչուող, յաճախ երկիմաստ եւ լղոզուած յայտարարութիւնները այլեւս նորութիւն չեն, նամանաւանդ երբ Իրանի ղեկավարը գագաթաժողովի ընթացքին «շնորհաւորեց» Ատրպէյճանը «իր տարածքները ազատագրելու» առթիւ, հակառակ որ Ատրպէյճան ներկայ չէր այնտեղ։ Այնուամենայնիւ, Իրանի ղեկավարը առանձին-առանձին  Թուրքիոյ եւ Ռուսաստանի նախագահներուն յատուկ ուշադրութեան հրաւիրեց, որ անընդունելի է սահմանի որեւէ փոփոխութիւն, նկատի ունենալով Զանգեզուրի «միջանցք»ը, որուն  իրականութիւն դառնալու պարագային Իրանի կապը կը խզէր Հայաստանէն, հետեւաբար նաեւ կը փակէր  Վրաստանի միջոցաւ դէպի եւրոպական շուկաներ դուրս գալու ճանապարհները։ Չմոռնանք նշել, որ  Իրան խիստ կերպով զգուշացուց Թուրքիան, որ հրաժարի Սուրիոյ մէջ որեւէ ռազմական գործողութիւններ սկսելու մտադրութենէ։ 

Բնականաբար Իրանի այս կեցուածքը առաջին հերթին կը բխէր իր շահերէն, յետոյ նաեւ Հայաստանի շահերէն։

Վերոյիշեալ գագաթաժողովի արդիւնքներէն գոհ չեղան Ռուսաստանը, Թուրքիան, հետեւաբար նաեւ Ատրպէյճանը, որոնք Զանգեզուրի «միջանցքի» շահառուները կը նկատուին։

Ուրեմն, Թեհրանի մէջ Ռուսաստանի, Թուրքիոյ (եւ Ատրպէյճանի) դիւանագիտական պարտութենէն ետք, Ատրպէյճան պատրուակ համարելով Լաչինի այլընտրանքային ճանապարհի հայկական կողմի իր մասով «չկատարելը»,  եւ     յենելով  այսպէսասած «Նոյեմբեր 9-ով իր ստանձնած պարտաւորութիւնը յարգած ըլլալը», ըստ իր աւանդական դարձած սովորութեան, դարձեալ սահմանային ռազմական սադրանքներու դիմեց Օգոստոս 1-5, որու հետեւանքով հայկական կողմը ունեցաւ զոհեր եւ վիրաւորներ։

 

 

-Բերձորի եւ անոր  յարակից  շրջաններու Ատրպէյճանեան կողմին յանձնելու  «համաձայնութիւն»ը նոր օրակարգ մը չէր, բայց եւ այնպէս բովանդակ  հայութեան համար դուռ բացաւ նոր լարումներու։ Ի՞նչն է պատճառը եւ արդեօք  եղած հակազդումը  իրավիճակի ծանրութեան կը համապատասխանէ։

Նոյեմբեր 9-ի պայմանագիր կոչուածը, իր իւրաքանչիւր կէտով կը միտի հասարակութիւնը ապակողմնորոշելու, կարծէք յատուկ լղոզուած եւ երկիմաստաւորուած  կերպով խմբագրուած ըլլայ։ Այտնեղ կան անյստակութիւններ, եւ իւրաքանչիւր կողմ կրնայ իւրաքանչիւր կէտ իր ըմբռնած ձեւով մեկնաբանել։ Անյստակութիւն կայ նաեւ, այսպէս կոչուած, ռուս «խաղաղապահ» ոյժերու օրինական կարգավիճակի եւ լիազօրութիւններու կամ պարտաւորութիւններու մասին։ Ինչպէս գիտենք, Ատրպէյճան տակաւին չէ ստորագրած «խաղաղապահներ»ու մանտաթը օրինականացնելու փաստաթուղթը, առարկելով, որ այնտեղ պէտք է գրուած ըլլայ , թէ «խաղաղապահ ոյժերը պէտք է տէղակայուած ըլլան Ատրպէյճանի մէջ», բան մը որ Ռուսաստան մերժած է, քանի որ «խաղաղապահ» առաքելութեան ժամկէտը աւարտելուն պէս Ատրպէյճան պաշտօնապէս կրնայ դուրս հրաւիրել այդ ոյժերը։

Պէտք է ցաւով արձանագրել,  որ պայմանագրի 6-րդ կէտը իրականանալու պարագային  Լաչինը, Բերձորը, Աղաւնոն եւ Սուսը պիտի անցնին Ատրպէյճանի վերահսկողութեան տակ։

Սակայն, ինչպէս վերը ըսինք , Ատրպէյճան իր «հասկցած» ձեւով թարգմանած է 6-րդ կէտը,  որ խախտում է այդ կէտի տառին եւ բովանդակութեան։ 

Իսկ իրականութիւնը այն է, որ 6-րդ կէտը յստակօրէն կ՚ըսէ թէ «կողմերը երեք տարուայ ընթացքին պիտի համաձայնեցուած ԾՐԱԳԻՐ մշակեն» այլընտրանքային ճանապահի կամ Լաչինը շրջանցող նոր ճանապարհի վերաբերեալ։ Եւ ինչպէս տեսանք, Ատրպէյճան, առանց համաձայնեցուած ծրագրի, սկսաւ այլընտրաքային իրեն բաժին ինկած ճանապարհաշինութիւնը եւ աւարտեց այն։ Այս իմաստով ճիշդ էր Անվտանգութեան Խորհուրդի ղեկավար Արմէն Գրիգորեանի այն յայտարարութիւնը, որ Ատրպէյճանի գործելաոճը ապօրինի է։ Կոպիտ խախտում կատարած է նաեւ Ռուսաստանը, քանի ինք ալ ստորագրած է այդ պայմանագիրը եւ քար լռութիւն պահպանած Ատրպէյճանի կողմէ այդ կէտի խախտման նկատմամբ։

Իրավիճակը շատ ծանր է եւ ակնյայտ է որ Ատրպէյճան շրջան առ շրջան, համայնք առ համայնք կ՚ ուզէ հայաթափել Արցախը։

 

-Խօսինք ներ-քաղաքական դրութեան մասին, ինչպէս կը գնահատէք  Հայաստանի ընդդիմութեան կեցուածքները եւ գործելաոճը, տրուածըլլալով նաեւ, որ այն քիչ Ռամկավար գործիչներէն էք, որ տարբեր առիթներով քննդատաութիւններ ուղղած էք Փաշինեանի ու անոր վարչախումբի հասցէին։

Որեւէ զարգացած եւ ժողովրդավարական հասարակարգի մէջ, ընդդիմութիւնը ունի առանցքային դերակատարութիւն երկրի պետական աւելի արդիւնաւէտ կառավարման, իշխանութեան հաւասարակշռելու եւ զսպելու սահմանադրական իրաւունք։ Այդ իմաստով մեր քաղաքական դաշտը տակաւին չէ կայացած։ Անընդունելի է ընդդիմութեան փողոցային վարքագիծը՝ իշխանափոխութեան հասնելու, երբ կայ երկրի բարձրագոյն քաղաքական հարթակը ՝ Խորհրդարանը, բոլոր օրէնսդրական եւ արտաքին թէ ներքին քաղաքական հարցերը լուծելու միակ օրինականկառոյցը։ Իշխանափոխութիւն պէտք է իրականանայ ըստ սահմանադրութեան՝  ազատ, արդար եւ թափանցիկ ընտրութիւններով։ Անընդունելի է նաեւ իշխանութեան «բոլոր խնդիրները առանձին լուծելու» սխալ վարքագիծը կամ երկրի փրկութիւնը իր մենաշնորհը դարձնելու աշխատելաոճը։ Իշխանութիւնները պարտաւոր են փորձառու, պատմական գիտելիքներով զինուած, արհեստավարժ, մեր ազգի եւ պետականութեան շահերուն գիտակից, անկախ իրենց քաղաքական եւ գաղափարական հայացքներէն՝ խորհրդատուներ ունենալ, ու նաեւ  արտաքին դիւանագիտական փորձ ունեցող անձինք հրաւիրել պետական արտաքին քաղաքական գործընթացներուն։  Իշխանութիւնները երկրի գոյութենական կամ ինքնիշխանութեան կորուստի սպառնալիքի պարագային, պարտաւոր են մէկդի դնել ընդդիմութեան հետ առկայ տարակարծութիւնները (նոյնը կը վերաբերի նաեւ ընդդիմութեան), ի մի բերել երկրի ապագայով մտահոգ քաղաքական, հասարակական խմբաւորումները, մտաւորականութիւնը, արտա-խորհրդարանական ոյժերը եւ ՄԻԱՍՆԱԲԱՐ ԴԻՄԱԿԱՅԵԼ ԵՒ ՅԱՂԹԱՀԱՐԵԼ ստեղծուած օրհասական վիճակը։

 

-Միշտ ալ մտավախութիւններով արտայայտուած էք Ռուսաստանի, որպէս ռազմավարական գործընկերոջ ունեցած ոչ  համապատասխան քայլերուն եւ գործելաոճին։ Այս գործելաոճը միտումնաւո՞ր է, կամ ժամանակաւոր, եւ Հայաստանը այսօրուան կտրուածքով Մոսկուայէն ու անոր խաղաղապահներու Արցախի մէջ ներկայութիւնէն զատ այլընտրանքներ ունի՞։

Դժբախտաբար մեր հասարակութեան մէջ կայ այն կարծրատիպը, որ եթէ քննադատուի երկրի մը արտաքին քաղաքական վարքագիծը, ապա այն նաեւ կ՚ առնչուի այդ երկրի ժողովուրդի հետ։ Պէտք է յստակօրէն տարանջատել երկրի մը վարչախումբը իր ժողովուրդէն։ Անմիտ է այն հայը, որ գիտակցաբար կը ժխտէ հայ եւ ռուս ժողովուրդներու դարաւոր պատմական, քաղաքական, առեւտրա-տնտեսական, մշակութային, մարդասիրական, կենցաղային,  ընկերային յարաբերութիւններու գոյութիւնը։ Պէտք է նաեւ հասկնալ որ Ռուսաստան ունի իր աշխարհա-ռազմավարական եւ աշխարհա-տնտեսական շահերը եւ յաճախ անոնք չեն համընկնիր մեր ազգի եւ պետականութեան շահին հետ, եւ յաճախ ան աւելի լաւ բարեկամական յարաբերութիւններ կը մշակէ մեր թշնամիներուն հետ,  ի գին մեր տարածքներու եւ մարդկային զոհերու։

Բայց նաեւ պէտք է գիտակցիլ, որ  ի պահանջեալ հարկին պէտք է ունենալ քաղաքական խիզախութիւն  եւ նաեւ ճկունութիւն՝ գործելու զգուշաւոր եւ հեռատես քաղաքականութեամբ,  որոնելով այլընտրանքային ելքեր , երբ  ռազմավարական դաշնակիցը իրողապէս եւ առարկայօրէն անկարող է (պայմանաւորուած՝  պետութեան դիմակայած դժուար եւ ճգնաժամային իրավիճակներով) մեր ազգի եւ պետականութեան անվտանգութիւնը երաշխաւորել։