20.75c
Երեվան
ուրբ, հլս 17
Խարբերդի Գերեզմանատունէն Մինչեւ Վարագայ Վանք. Հայկական Յիշողութեան Դէմ Մոռացութեան Պայքարը
Թուրքիոյ տարածքին գտնուող հայկական պատմական եւ հոգեւոր ժառանգութիւնը անգամ մը եւս կը յայտնուի մտահոգիչ օրակարգի վրայ։ Էլազըղի՝ պատմական Խարբերդի Ղարփբեօրք գիւղին մէջ հայկական գերեզմանատան վրայ տուներ կառուցուած են, մինչդեռ Վանի մօտ գտնուող դարաւոր Վարագայ Վանքի շուրջ նոր յոյս մը կը ձեւաւորուի։ Լոնտոնաբնակ պատմաբան, «Կոմիտաս» հիմնարկի հիմնադիր Արա Սարաֆեանի յիշողութիւններուն եւ վկայութիւններուն համաձայն, թուրք լրագրող Ֆաթիհ Ալթայլըի այսօրուան պատրաստակամութիւնը կրնայ կարեւոր քայլ մը դառնալ Վարագայ Վանքի փրկութեան ճանապարհին։
Թուրքիոյ մէջ հայկական կոթողներու ճակատագիրը կը շարունակէ մնալ ցաւոտ եւ անլուծելի հարցերէն մէկը։ Հայկական եկեղեցիներ, գերեզմանատուներ, յուշաղբիւրներ եւ վանական համալիրներ տարիներ շարունակ ենթարկուած են անտարբերութեան, քայքայման, գանձագողութեան եւ երբեմն ալ բացայայտ ոչնչացման։ Այս բոլորին մէջ ամենացաւալին այն է, որ խօսքը միայն քարերու կամ շէնքերու մասին չէ, այլ ժողովուրդի մը յիշողութեան, հաւատքի եւ պատմական ներկայութեան հետքերուն մասին է։
Գերեզմաններու Վրայ Կառուցուած Տուներ. Խարբերդի Հայկական Յիշողութեան Նոր Վիրաւորումը
Վերջին օրերուն թրքական լրատուամիջոցներուն մէջ շրջանառութեան դրուած տեղեկութիւնները նոր մտահոգութիւն յառաջացուցին։ Ըստ այդ տեղեկութիւններուն՝ Թուրքիոյ Էլազըղ նահանգի, պատմական Խարբերդի շրջանին մէջ գտնուող Ղարփբեօրք, այսինքն՝ Խարափուկ գիւղին հայկական գերեզմանատունը քանդուած է, եւ անոր տարածքին վրայ Թուրքիոյ կառավարութեան բնակարանաշինութեան վարչութեան կողմէ երկու տուն կառուցուած է։
Տեղական աղբիւրներու փոխանցմամբ՝ այդ տուներուն շինարարութիւնը աւարտած է 2023-ին։ Շինարարական աշխատանքներուն հետեւանքով գերեզմանատունը ամբողջութեամբ ոչնչացուած է։ Գիւղացիներ կը վկայեն, որ հանգուցեալներու ոսկրակտորներն ու գանգոսկրերը ցրուած են գերեզմանատան տարածքին մէջ։ Այս պատկերն ինքնին կը բաւէ հասկնալու համար, թէ ինչ աստիճանի անպաշտպան վիճակի մէջ կը գտնուին հայկական սրբավայրերն ու գերեզմանները Թուրքիոյ մէջ։
Գիւղացիները կը պատմեն, որ այդ տարածքը յայտնի էր որպէս հին գերեզմանատուն։ Անոնք իրենց առարկութիւնները յայտնած են, սակայն աշխատանքները շարունակուած են։ Բնակիչները դժգոհած են, որ բնակարանաշինութեան վարչութիւնը գիւղին մէջ գոյութիւն ունեցող ազատ տարածքները ձգած եւ տուներ կառուցած է գերեզմաններուն վրայ։ Այս հարցումը այսօր բարոյական ծանրութիւն ունի․ ինչո՞ւ պէտք էր տուներ կառուցուէին հոն, ուր մարդիկ թաղուած էին, եւ ուր ամբողջ համայնքի մը անցեալը կը հանգչէր։
Գիւղի բնակիչներէն Հասան Եըլտըրըմ թրքական մամուլին հետ ունեցած հեռախօսային զրոյցին ընթացքին հաստատած է տարածուող տեղեկութիւնները։ Ան ըսած է, որ լսած են, թէ այնտեղ շինարարութիւն կատարուած է, եւ իր զայրոյթը արտայայտելով հարցուցած է՝ «Ամօթ չէ՞, այս խեղճերուն գերեզմաններուն վրայ տուներ կառուցեցիք»։ Ան նաեւ նշած է, որ ոսկորները այս ու այն կողմ շպրտուած էին։ Գիւղացին շեշտած է, որ գերեզմանատան մօտ պետական այլ տարածք ալ կար, ուր կարելի էր շինարարութիւն կատարել, սակայն այդ ուղին չէ ընտրուած։
Այս վկայութիւնը առանձնապէս կարեւոր է, որովհետեւ ան կու գայ ոչ թէ հայկական աղբիւրէ մը, այլ տեղացի բնակիչէ մը, որ կը հաստատէ, թէ այդ տարածքը իրապէս գերեզմանատուն եղած է։ Ան նաեւ յայտնած է, որ գերեզմանատունը նախապէս ալ թալանի ենթարկուած էր եւ բազմիցս փորուած գանձագողերու կողմէ։ Ըստ անոր՝ այնտեղ եղած են շուրջ 80-90 շիրմաքարեր, որոնք տարիներու ընթացքին գողցուած կամ ոչնչացուած են։
Ղարփբեօրք գիւղին մէջ աւերուած են նաեւ հայերու պատրաստած յուշաղբիւրները։ Նշուած է, որ գիւղի եկեղեցւոյ եւ գերեզմանատան քարերը տարիներու ընթացքին գողցուած են կամ ամբողջութեամբ ոչնչացուած։ Այս բոլորը կը կազմեն նոյն պատմութեան տարբեր երեսները․ նախ կը ջնջուի եկեղեցին, ապա կը քանդուի գերեզմանատունը, յետոյ կը գողցուին շիրմաքարերն ու յուշաքարերը, եւ վերջապէս կը փորձուի մոռցնել, որ այդ հողին վրայ երբեւէ հայկական կեանք գոյութիւն ունեցած է։
Թրքական մամուլը կը յայտնէ նաեւ, որ պաշտօնական արխիւային գրանցումներուն մէջ գիւղին անունը 1912-ին յիշատակուած է որպէս «Վարափուկ»։ Այդ գիւղի հայերը 1915-ին Օսմանեան կայսրութեան կողմէ գործադրուած Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին կոտորուած են։ Գիւղին մէջ ապրած Մասօ, Տորօ, Էլօ, Մելիք, Մանու, Աթթօ եւ Սեւան ընտանիքներու սերունդներէն ողջ մնացած են միայն քանի մը երեխաներ։ Այսօր գիւղին մէջ կը բնակին ալեւիներ եւ սիւնիներ, սակայն հողը տակաւին կը պահէ հայերու յիշատակը։
Այս դէպքը մեկուսի երեւոյթ չէ։ Թուրքիոյ մէջ հայկական պատմական ժառանգութեան բազմաթիւ նմոյշներ տարիներ շարունակ կը գտնուին նոյն վտանգին տակ։ Որոշ վայրերու մէջ եկեղեցիները վերածուած են ախոռներու, պահեստներու կամ քանդուած շէնքերու։ Այլ վայրերու մէջ հայկական գերեզմանատուները գանձագողներու կողմէ փորուած են, իսկ շիրմաքարերը օգտագործուած են որպէս շինանիւթ։ Այս իրողութիւնները կը վկայեն, որ հայկական ժառանգութեան պահպանութիւնը միայն մշակութային հարց չէ, այլ նաեւ մարդկային արժանապատուութեան եւ պատմական արդարութեան հարց։
Պատմաբան Արա Սարաֆեանի Վկայութեամբ՝ Վարագայ Վանքի Փրկութեան Նոր Դուռ Մը
Այս մռայլ պատկերին մէջ, սակայն, Վանի մօտ գտնուող Վարագայ Վանքին շուրջ յառաջ եկած վերջին զարգացումները որոշ յոյս կը ներշնչեն։
Վարագայ Վանքը, որ ժողովրդական լեզուով յայտնի է նաեւ որպէս «Եօթը եկեղեցիներ», հայկական միջնադարեան ճարտարապետութեան ամենակարեւոր կոթողներէն մէկն է։ Վանքը դարեր շարունակ եղած է Վասպուրականի հայութեան հոգեւոր, մշակութային եւ կրթական կեդրոններէն։ Սակայն երկար տարիներու անխնամ վիճակը, երկրաշարժերը, ժամանակի քայքայիչ ազդեցութիւնը եւ պետական անտարբերութիւնը ծանր վնաս հասցուցած են վանական համալիրին։ Այսօր անոր մնացորդները կը կանգնին փլուզման իրական վտանգի դիմաց։
Վարագայ Վանքի հարցը նոր շեշտ ստացաւ թուրք լրագրող Ֆաթիհ Ալթայլըի յայտարարութեամբ։ Ալթայլը յայտնած է, թէ պատրաստ է առանց որեւէ փոխհատուցման Թուրքիոյ մշակոյթի եւ զբօսաշրջութեան նախարարութեան տրամադրել Վարագայ Վանքի տարածքը, որպէսզի կարելի ըլլայ փրկել հայկական ճարտարապետական ու մշակութային բացառիկ արժէք ներկայացնող այս համալիրին մնացորդները։
Այս զարգացումը յատուկ նշանակութիւն ունի նաեւ Լոնտոնաբնակ պատմաբան, «Կոմիտաս» հիմնարկի հիմնադիր Արա Սարաֆեանի համար։ Սարաֆեան տարիներ առաջ անձնական շփում ունեցած է Ֆաթիհ Ալթայլըի հետ եւ այսօրուան յայտարարութիւնը կը դիտէ ոչ միայն որպէս վարչական կամ իրաւական քայլ, այլ նաեւ որպէս քսան տարուան յիշողութիւններու շարունակութիւն։
Արա Սարաֆեանի պատմելով՝ Ֆաթիհ Ալթայլըի հետ իր ծանօթութիւնը սկսած է շուրջ քսան տարի առաջ։ 2006-ին, Պոլսոյ համալսարանին մէջ կազմակերպուած «Թուրք -հայկական յարաբերութիւններու ապագան» խորագրով գիտաժողովին մասնակցելու առիթով, Սարաֆեան հրաւիրուած էր մասնակցելու Ալթայլըի «Թեքէ Թեք» յայտագրին։ Այդ տարիներուն Թուրքիոյ մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան, հայկական հարցին կամ բրիտանական «Կապոյտ Գիրք»ին մասին հանրային հեռատեսիլէն բաց խօսիլը դիւրին բան չէր։ Շատեր կը նախընտրէին լռել կամ հեռու մնալ նման քննարկումներէ։
Սակայն Արա Սարաֆեան որոշեց մասնակցիլ այդ յայտագրին եւ հրապարակաւ խօսիլ այն նիւթերուն մասին, որոնք երկար տարիներ Թուրքիոյ մէջ կամ արգիլուած, կամ խիստ զգայուն կը նկատուէին։ Յայտագրին ընթացքին ան քննարկում ունեցաւ Թրքական Պատմական Ընկերակցութեան ներկայացուցիչ Քեմալ Չիչեքի հետ։ Սարաֆեանի համար այդ փորձառութիւնը կարեւոր էր, որովհետեւ ցոյց կու տար, որ նոյնիսկ Թուրքիոյ հանրային միջավայրին մէջ կարելի էր լուրջ, փաստական եւ բաց քննարկում ունենալ հայութեան վերաբերող հիմնահարցերու շուրջ։
Արա Սարաֆեանի յիշողութեան մէջ Ֆաթիհ Ալթայլը մնացած է իբրեւ լրագրող մը, որ այդ օրերուն պատրաստ էր բեմ տրամադրելու նման քննարկումներու։ Անոր համար կարեւոր էր ոչ միայն յայտագիրին գոյութիւնը, այլ նաեւ այն մթնոլորտը, ուր կարելի եղաւ խօսիլ առանց ամբողջութեամբ փակ դուռերու դիմաց կանգնելու։
Սարաֆեան կը յիշէ նաեւ, որ Ֆաթիհ Ալթայլըի ընտանեկան արմատները կը հասնին Վանի շրջան։ Այդ պատճառով Վարագայ Վանքի հարցը անոր համար միայն հեռաւոր պատմական խնդիր մը չէր։ Ան կապ ունէր այն հողին հետ, ուր կը գտնուի վանքը։ Այդ տարիներուն Ալթայլը յայտնած էր, թէ դէմ չէ Վարագայ Վանքի պահպանութեան եւ վերականգնման, եթէ գոյութիւն ունենան վստահելի, լուրջ եւ իրագործելի առաջարկներ։ Ան նաեւ պատմած էր իր ընտանիքին եւ Վանի շրջանին հետ ունեցած կապերուն մասին, ինչ որ դրական տպաւորութիւն ձգած էր Սարաֆեանի վրայ։
Այսօր, երկու տասնամեակ անց, այդ զրոյցներն ու տպաւորութիւնները նոր իմաստ կը ստանան։ Ալթայլըի վերջին յայտարարութիւնը կարծէք կը վերահաստատէ այն միտքը, զոր ան տարիներ առաջ արդէն արտայայտած էր․ Վարագայ Վանքը պէտք է պահպանուի, եւ եթէ պետութիւնը կամ համապատասխան մարմինները պատրաստ ըլլան լուրջ քայլի, սեփականութեան հարցը պէտք չէ խոչընդոտ դառնայ։
Թուրք հեռուստամեկնաբան Նիլ Կիւլսիւմի համացանցային հաղորդման ընթացքին Ֆաթիհ Ալթայլը յստակ ըսած է, որ վանքի կամ եկեղեցական համալիրին գտնուող հողատարածքը անձամբ իր սեփականութիւնը չէ, այլ տակաւին մեծ հօր անունով արձանագրուած է։ Ան նշած է, որ եթէ մշակոյթի նախարարութիւնը ուզէ զբաղիլ այս հարցով, թող դիմէ։ Ալթայլը աւելցուցած է, որ ընտանիքի միւս անդամներուն հետ ալ պիտի խօսի եւ պատրաստ է տարածքը փոխանցելու նոյնիսկ առանց փոխհատուցման։
Ալթայլը նաեւ բացատրած է, թէ ինչպէս այդ տարածքը անցած է իր ընտանիքին։ Ըստ անոր՝ տարիներ առաջ պետութիւնը ընտանիքին պատկանող որոշ հողատարածքներու վրայ հանրային շէնքեր կառուցած է, իսկ փոխարէնը ընտանիքին փոխանցած է պետական այլ հողեր։ Այդ հողերէն մէկուն սահմաններուն մէջ գտնուած է Վարագայ Վանքը։ Ան շեշտած է, որ իր ընտանիքը ո՛չ եկեղեցին քանդած է, ո՛չ ալ փորձած է զայն վաճառել։ Իր խօսքերով՝ իրենք եկեղեցիին նկատմամբ սեփականատիրական մօտեցում չեն ունեցած։
Այս յայտարարութիւնը կարեւոր է, որովհետեւ Վարագայ Վանքի վերականգնման ճանապարհին սեփականութեան հարցը երկար տարիներու ընթացքին նկատուած է հիմնական խոչընդոտներէն մէկը։ Եթէ այդ խոչընդոտը իսկապէս կարելի ըլլայ յաղթահարել, ապա յաջորդ քայլը պէտք է ըլլայ պետական յստակ ծրագիր, մասնագիտական ուսումնասիրութիւն, շտապ ամրակայման աշխատանք եւ ապա ամբողջական վերականգնումի գործընթաց։
Վարագայ Վանքի հարցը վերջերս քննարկուած էր նաեւ Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք Ամեն. Տ. Սահակ Արք. Մաշալեանի եւ Թուրքիոյ մշակոյթի ու զբօսաշրջութեան նախարար Մեհմէտ Նուրի Էրսոյի հանդիպման ընթացքին։ Պատրիարք Հայրը շեշտած էր, որ վանքի վերականգնումը կրնայ նպաստել ոչ միայն հայկական պատմական ժառանգութեան պահպանութեան, այլ նաեւ շրջանի զբօսաշրջութեան զարգացման։
Այս շեշտադրումը կարեւոր է, որովհետեւ Թուրքիոյ մէջ հայկական կոթողներու պահպանութեան հարցը յաճախ կարելի կ՚ըլլայ առաջ տանիլ նաեւ մշակութային զբօսաշրջութեան եւ տեղական զարգացման տրամաբանութեամբ։
Սակայն պէտք չէ մոռնալ հիմնականը։ Վարագայ Վանքը զբօսաշրջական վայր ըլլալէ առաջ սրբավայր է։ Ան հայ ժողովուրդի հոգեւոր յիշողութեան մէկ մասն է։ Ան վկայ է այն ժամանակներուն, երբ Վանի շրջանը հայկական կրթութեան, մշակոյթի եւ եկեղեցական կեանքի կարեւոր կեդրոններէն էր։ Այս պատճառով անոր փրկութիւնը միայն ճարտարապետական կառոյցի մը պահպանումը չէ, այլ պատմական յիշողութեան վերականգնումի քայլ մը։
Արա Սարաֆեանի դիտարկումով՝ Ֆաթիհ Ալթայլըի այսօրուան պատրաստակամութիւնը պէտք է գնահատել իր ամբողջ իմաստով։ Ան տարիներ առաջ արդէն դրական դիրքորոշում ցուցաբերած էր Վարագայ Վանքի պահպանութեան հարցով, իսկ այսօր անոր խօսքը կրնայ վերածուիլ գործնական քայլի։ Սարաֆեանի համար սա նաեւ առիթ է երախտագիտութեամբ յիշելու այն քիչ թրքական ձայները, որոնք պատրաստ եղած են պատմական ժառանգութեան մասին խօսիլ աւելի բաց, աւելի մարդկային եւ աւելի պատասխանատու լեզուով։
Ի վերջոյ Վարագայ դարաւոր վանքի վերանորոգումն ու ամբողջական վերականգնումը պէտք է կատարուի հայկական ճարտարապետական ժառանգութեան մասնագէտներու մասնակցութեամբ, Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի ներգրաւումով եւ միջազգային մշակութային չափանիշներու համաձայն։ Վանքը պէտք չէ վերածուի պարզ զբօսաշրջական վայրի մը, ուր կը ջնջուի անոր հայկական ինքնութիւնը։ Ընդհակառակը, անոր վերականգնումը պէտք է բացայայտօրէն արձանագրէ, որ խօսքը հայկական հոգեւոր եւ մշակութային սրբավայրի մը մասին է։
Խարբերդի քանդուած գերեզմանատան դէպքը մեզի կը յիշեցնէ, թէ ինչ կը պատահի, երբ ժառանգութիւնը կը մնայ անպաշտպան։ Վարագայ Վանքի շուրջ բացուած այս հնարաւորութիւնը մեզի կը յիշեցնէ, թէ ինչ կրնայ պատահիլ, եթէ կամք, պատասխանատուութիւն եւ գործնական քայլ գոյութիւն ունենան։
Հայկական Ժառանգութիւնը Քարերու Կոյտ Չէ. Վարագայ Վանքի Փրկութեան Վճռական Պահը
Թուրքիոյ մէջ հայկական կոթողներու ճակատագիրը այսօր կը գտնուի երկու հակադիր իրականութիւններու միջեւ։ Մէկ կողմէ գերեզմաններ կը քանդուին, ոսկորներ կը ցրուին եւ պատմական հետքեր կը ջնջուին։ Միւս կողմէ Վարագայ Վանքի նման դարաւոր սրբավայր մը կրնայ փրկութեան նոր առիթ ստանալ։ Ֆաթիհ Ալթայլըի պատրաստակամութիւնը, Արա Սարաֆեանի տարիներու յիշողութիւններն ու Պոլսոյ Պատրիարքարանի միջամտութիւնը կրնան միասնաբար դառնալ կարեւոր սկիզբ մը։ Սակայն յոյսը բաւարար չէ։ Վարագայ Վանքը պէտք ունի արագ, լուրջ եւ արժանապատիւ քայլերու, որովհետեւ ամէն ուշացում նոր կորուստի վտանգ է։ Հայկական ժառանգութիւնը քարերու կոյտ չէ. ան ժողովուրդի մը յիշողութիւնն է, եւ այդ յիշողութիւնը պէտք է պահուի՝ ճշմարտութեամբ, յարգանքով եւ պատասխանատուութեամբ։
Սագօ Արեան
«Պայքար»
