16.01c
Երեվան
շբթ, հնս 27
«Արեւելք»ի հարցերուն կը պատասխանէ վերլուծաբան Արմենակ Թոքմաճեանը:
Արմենակ Թոքմաճեանը «Միջազգային ճգնաժամային խումբի» (International Crisis Group) մէջ կ'աշխատի որպէս Սուրիական հակամարտութեան հարցով վերլուծաբան:Թոքմաճեան նախապէս աշխատած է Բուտաբեշտի Կեդրոնական Համալսարանի (Central European University) մէջ, որպէս գիտական հետազօտող: Ան մասնագիտացած է Ֆինլանտիոյ Թամպերէ Համալսարանի մէջ որպէս «Բանակցութիւն եւ Կոնֆլիկտ»ի մասնագէտ: Ան ստացած է մագիստրոսի կոչում: Թոքմաճեանը ունի պաքալաւրի կոչում Դամասկոսի «Քալամուն» Համալսարանէն: Ան հեղինակ է տարբեր հրատարակչութիւններու:
Նշենք, որ «Արեւելք» միշտ չէ, որ կը կիսէ մեր թերթին հարցազրոյց տուողներուն կարծիքը եւ յատկապէս նման պարագայի մը, որ Սուրիոյ տագնապի տարբեր ծալքերուն վերաբերեալ յաճախ արտայայտած է մեր ընկալումներուն հետ ոչ համահանունչ տեսակէտներ:
-Պրն. Թոքմաճեան, ձեր մասնագիտութեան բերումով բնականաբար կը հետեւիք Միջին Արեւելքի զարգացումներուն, ինչպէ՞ս կը գնահատէք Արեւմտեան եռեակին կողմէ Սուրիոյ դէմ տրուած հարուածը:
Նախ պէտք է ըսեմ, որ Արեւմտեան երկիրներ Սուրիոյ կառավարութիւնը կը մեղադրեն քիմիական զէնք օգտագործելու վերաբերեալ: Անոնց հարուածները ուրեմն կապ ունէին այդ մեղադրանքին հետ եւ այդ առումով արեւմտեան երկիրներու «նամակ»ը յստակ էր Սուրիոյ, որ այնքան ժամանակ որ սուրիական պետութիւնը քիմիական զէնք կ'օգտագործէ, արեւմտեան երկիրները պիտի պատասխանեն ռազմական հարուածով: Մի քանի կարեւոր կէտեր յատկանշական են, որոնցմէ կարելի է թուարկել գոնէ երեքը, առաջինը, որ այս հարուածը մարտավարական բնոյթ ունէր եւ ռազմավարական առումով արեւմուտքի եւ յատկապէս ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Սուրիոյ հանդէպ չի փոխուիր այս հարուածէն ետք, երկրորդ, որ Ռուսիան նախօրօք տեղեակ էր ոչ միայն հարուածի մասին,այլ նաեւ հարուածի բնոյթի եւ մանրամասնութիւններու մասին, իսկ երրորդ, պէտք է նշել, որ հարուածը ոչ մէկ մեծ եւ ծանր վնաս հասցուց Սուրիոյ ռազմական կարողութեան կամ սուրիական պետական զօրքին եւ անոր դաշնակիցներուն:
-Տարբեր առիթներով միջազգային լրահոսին մէջ կը հանդիպինք կարգ մը վերլուծաբաններու դիտարկումներուն, ըստ որոնց շատ հաւանական է, որ Սուրիոյ մէջ համաշխարհային պատերազմ մը սկիզբ առնէ, ինչքանո՞վ ճիշդ է այս մօտեցումը եւ ի՞նչ ունիք ըսելիք այս առումով:
Բնականաբար այս վախը կայ, որովհետեւ Սուրիոյ, ըլլայ օդային տարածքին մէջ, ըլլայ գետնի վրայ՝ կան տասնեակ երկիրներու զօրքեր, հետեւաբար որեւէ մէկ սխալ հաշուարկ, կրնայ վատ արդիւնքի յանգեցնել: Ամենայնդէպս երրորդ համաշխարհային պատերազմի վախը քիչ մը չափազանցուած է իմ կարծիքով, որովհետեւ սուրիական պատերազմի մասնակից երկու ամենակարեւոր երկիրները՝ Ռուսաստանը եւ Ամերիկան ոչ մէկ ախորժակ ունին այսպիսի մեծ, լայնածաւալ պատերազմի մը:
-Վերջին շրջանին Սուրիոյ բանակը բաւական մեծ զինուորական քայլեր կատարելով յաջողեցաւ ահաբեկչական տարրեր չէզոքացնել եւ մեծ թիւով շրջաններ վերադարձնել իր վերահսկողութեան տակ, ի՞նչ կը կարծէք, ինչպիսի՞ փուլ մը մտած է սուրիական տագնապը այսօր եւ արդեօք քաղաքական լուծման հանգրուանի մը մտնելու փուլի մէ՞ջ է:
Ուրեմն, եթէ նայինք Սուրիոյ պատերազմի պատմութեան, կը նկատենք, որ յատկապէս 2016 թուականի վերջը, երբ պետական զօրքերը գրաւեցին Հալէպի արեւմտեան քաղաքը, շրջադարձային եղաւ պետութեան համար, 2017 թուականին արդէն յստակ էր, որ ռազմական հաւասարակշռութիւնը թեքուած է յօգուտ սուրիական պետութեան (Military balance of power), այս իրավիճակը շարունակուեցաւ 2018 թուականին եւ պետութեան տարած վերջին յաղթանակը եղաւ Դամասկոսի Արեւելեան Ղութայի մէջ:
Պէտք է նշել, որ ոչ բոլոր խմբաւորումները Սուրիոյ մէջ ահաբեկչական են, պէտք չէ բոլորին նոյն անունը տալ, օրինակ Արեւելեան Ղութայի քաղաքներէն մէկուն՝ Տումայի մէջ գտնուող «Ժայշ Ալ-Իսլամը» մասնակցած է «Ժընեւ 3»-ի բանակցութիւններուն, նոյնպէս բանակցութիւններու մասնակցած է Ռուսաստանի հետ եւ սուրիական պետութեան հետ, նաեւ կարելի է ըսել, որ ՄԱԿ-ի ահաբեկչական խմբաւորումներու ցուցակին մէջ չի գտնուիր, այսինքն շատ տարբեր խմբաւորումներ կան Սուիրոյ մէջ եւ պէտք չէ բոլորին նոյն անունը տալ:
Ղութայի պատերազմէն ետք յստակ է, որ պետութիւնը պիտի շարունակէ նոյն ռազմավարութիւնը եւ իմ կարծիքով հաւանական է, որ պետական զօրքերը ուղղուին դէպի միւս փոքր եւ պաշարուած տարածքները, օրինակ Հոմսի հիւսիսը գտնուող Ռասթան տարածքը, կամ արեւելեալ Քալամուն տարածքը եւ այս տարածքները գրաւելէ ետք կը մնայ գոնէ երեք հիմնական հարց, մէկը՝ Սուրիոյ հիւսիս արեւմուտքն է, միւսը՝ հիւսիս արեւելքը եւ նաեւ՝ հարաւ արեւմուտքը, այս 3 վայրերը երկար ժամանակ կ'ուզեն կարգաւորուելու համար:
-ինչքանո՞վ ազդեցութիւն կրնայ ունենալ Սուրիոյ տագնապը Միջին Արեւելքի քրիստոնեայ համայնքներուն վրայ, տրուած ըլլալով որ Սուրիոյ եւ նաեւ Իրաքի պատերազմի հետեւանքով ստեղծուած վիճակին պատճառով մեծ թիւով քրիստոնեաներ լքեցին այդ տարածքները:
Եթէ պահ մը մոռնանք Սուրիոյ եւ Իրաքի պատերազմները եւ նայինք քրիստոնէական համայնքներու գրանցած աճին եւ համեմատենք օրինակ արաբ կամ քիւրտ ժողովուրդի գրանցած աճին հետ, կը տեսնենք, որ քրիստոնեաներու գրանցած աճը շատ քիչ է եւ բնականաբար ժամանակի ընթացքին քրիստոնեաները Միջին Արեւելքի մէջ թուային առումով պիտի նօսրանան: Եթէ նկատի առնենք թէ ինչ տեղի կ'ունենայ Իրաքի մէջ 2003 թուականէն ի վեր եւ ինչ տեղի կ'ունենայ Սուրիոյ մէջ 2011 թուականէն ի վեր, ապա բնականաբար պիտի տեսնենք որ քրիստոնեաներու թիւը շատ աւելի քիչցած է Միջին Արեւելքի մէջ: Այս իրավիճակին բնականաբար պէտք չէ նայիլ միայն քրիստոնեայ եւ իսլամի տեսանկիւնէն, որովհետեւ պատրեազմները ընդհանրապէս մարդոց կը ստիպեն գաղթի ճամբան բռնել, եւ եթէ նայինք ինչ եղաւ սուրիացի ժողովուրդին, կը տեսնենք, որ միլիոնաւոր սուրիացներ, հիմնական սիւննի իսլամ, բռնեցին գաղթի ճամբան եւ գացին շրջակայ երկիրներ կամ Եւրոպա, այսինքն պատերազմը բոլորին արմատախիլ կ'ընէ եւ բոլորին կը ստիպէ տեղաշարժի ենթարկուիլ:
-Ձեր կարծիքով Միջին Արեւելքի մէջ այս իրադարձութիւնները որեւէ ազդեցութիւն կրնա՞ն ունենալ արցախեան հիմնախնդրին վրայ:
Ուրեմն, Սուրիան Հայաստանէն հեռու չէ, Սուրիոյ պատերազմը տարածաշրջանի բոլոր պետութիւններուն համար մեծ հարց է, մէջը ըլլալով՝ Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Մենք Սուրիոյ պատերազմի հետեւանքները կը զգանք անշուշտ, եւ ես կը կարծեմ որ ինչ որ ժամանակ մենք պէտք է պատրաստ ըլլանք այդ հետեւանքները կրելու: Երեւի երկու հարց կարելի է ընդգծել այս ծիրին մէջ, առաջինը, որ ռուս-թրքական յարաբերութիւններու բարելաւումը եւ իրենց մերձեցումը մեզի համար պէտք է անհանգստացուցիչ ըլլայ, հետեւաբար պէտք է մենք ուշի ուշով հետեւինք, թէ ինչպիսի բնոյթ կը կրէ ռուս-թրքական մօտեցումը եւ ուր կրնայ յանգեցնել այս ամէնը:
Յամենայնդէպս պէտք է նշել, որ Թուրքիան՝ Ատրպէյճանի հիմնական դաշնակիցը, այսօր մխրճուած է սուրիական պատերազմին մէջ տնտեսապէս, ռազմականապէս եւ քաղաքականապէս եւ ես չեմ կարծեր, որ թրքական շահերէն կը բխի իրեն մերձակայ տարածքին մէջ ուրիշ լայնածաւալ պատերազմի մէջ մխրճուիլը, կարելի է օրինակ բերել Կիպրոսի հարցը: Իսկ գալով Արցախեան խնդրին, ապա կը կարծեմ, որ Թուրքիոյ շահերէն կը բխի Ատրպէյճանին օգնելը, բայց այս հանգրուանին լայնածաւալ պատերազմի ախորժակ Անգարայի մօտ չկայ:
Հարցազրոյցը ՝ Անի Չալեանի
