Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (33)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը  (33)

Մնացորդաց

            Հայերէնը եւ թրքերէնը (բ)

            Թէեւ թրքերէն բառերու  դէմ պայքարը պսակուեցաւ մեծ յաջողութեամբ, սակայն նոյնը կարելի չէ ըսել թրքերէն ոճերու, ասոյթներու ու բառակապակցութիւններու մասին, աւելի ճիշդը՝ թրքերէնի վրայ պատճէնուած, թրքերէնը վերարտադրող  այն տարրերու մասին, որոնք շատ աւելի թաքուն ու գաղտագողի գործած ու իշխած են հայու լեզուամտածողութեան վրայ ու անկէ՝ բերնին մէջ:

            Մենք նմանները կը կիրարկենք, առանց երբեք կասկածելու անոնց ծագումնաբանութենէն, այնքան սովորական ու հարազատ  կը թուին ըլլալ:

            --բառակապակցական ասոյթներ          

                        անոր երեսէն (պատճառով)                                  onun yüzünden

                        Անոր երեսէն պատժուեցանք բոլորս:

                        իմ կռնակէս (շնորհիւս)                                         benim sırtımdan

                        Իմ կռնակէս հարստացաւ անոր տղան:

                        հասակին չնայելով (արհամարհանք)                 boyuna bakmayarak

                        Հասակին չնայելով մեր հետ մրցիլ կ’ուզէ:

                        այս էր ըլլալիքը (բացասական արդիւնք մը)     bu idi olacağı             

                        Խելքէն վեր գործի նետուեցաւ, այս էր ըլլալիքը:

                        վաղը տօն ըլլալով (պատճառ, հիմունք)            yarın bayram olarak

                        Վաղը տօն ըլլալով՝ հաստատութիւնս փակ է:

            --շաղկապական ասոյթներ

                        եկուր տես որ                                                           gel bak ki

                        Եկուր տես որ ըսածին ինք ալ չի հաւատար:

                        մնաց որ                                                                    kaldı ki

                        Մնաց որ այս խոստումները յարգէ:

                        կը բաւէ որ                                                                yetişir ki

                        Կը բաւէ որ պարկեշտօրէն աշխատի:

                        ուր մնաց որ                                                             nerde kaldı ki

                        Ուր մնաց որ այս ըսածներուն հաւատանք:

                        եթէ ինծի հարցնես (ինծի հարցնես նէ)               bana sorarsan

                        Եթէ ինծի հարցնես, ես համամիտ չեմ:

                        եթէ ինծի մնայ (ինծի մնայ նէ)                              bana kalsa

                        Եթէ ինծի մնայ, այսօր իսկ կը հեռանամ:

            --դարձուածային ասոյթներ

                        պարապ տեղը (ի զուր)                                           boş yerde

                        գլխուս վրայ                                                              baş üstüne

                        մարդու տեղ դրինք                                                 adam yerine koduk

                        այսքան բարիքի դիմաց                                          bu kadar iyilik karşısında

                        ասոր վրայ                                                                bunun üzerine

                        քու երեսէդ                                                                senin yüzünden

*   *    *

            Թրքերէնը աղքատ եղած է բայերով, այս պատճառով ալ ունեցած սակաւ բայերէն կերտած է յարադրաւորներու շատ երկար շարքեր. մեր ռամիկը, − եւ ոչ միայն ռամիկը,−  շատ յաճախ ընդօրինակած է այսպիսիները՝ անտեսելով հայերէն ինքնուրոյն  տարբերակները. տեսնենք  առնել-ը. 

                        շունչ առնել                           nefes almak                            շնչել

                        գրի առնել                             kaleme almak                         արձանագրել

                        կրակ առնել                          ateş almak                               բռնկիլ

                        երես առնել                           yüz almak                               շփանալ

                        լուր առնել                             haber almak                           տեղեկանալ

                        աչք առնել                             göz almak                               համարձակիլ

                        օրինակ առնել                      ibret almak                             խրատուիլ

                        սիրտ առնել                          yürek almak                           համարձակիլ

                        առաջքը առնել                     önünü almak                          կանխել

                        խոնաւութիւն առնել           nem almak                             խոնաւնալ

                        դաս առնել                            ders almak                              խրատուիլ

                        վրան առնել                          üstüne almak                          առնչուիլ

                        ծախու առնել                        satun almak                            գնել

                        ձեռք առնել                           ele almak                                ստանձնել                

                        տակը առնել                         dibi almak                              այրիլ[1]

                        սիրտը առնել                        yureyini almak                       ողոքել                       

                        հոգին առնել                         canını almak                          նեղել, սպանել

            Այլուր կրկնուողը բայական յարադիրն է. տեսնենք երես-ը.

                        երես առնել                           yüz almak                               շփանալ

                        երես տալ                               yüz vermek                             շփացնել

                        երեսին զարնել                     yüzüne vermek                      մեղադրել

                        երես դարձնել                       yüz çevirmek                          սրդողիլ

                        երես  գալ                               yüze gelmek                           բացէ ի բաց խօսիլ

                        երեսը բռնել                          yüzü tutmak                           համարձակիլ

                        երեսէ իյնալ                          yüzden düşmek                      վարկաբեկիլ

                        երեսէ ձգել                             yüzden brakmak                    քամահրել

                        երեսին խնդալ                      yüzüne gülmek                      շողոքորթել

                        երեսը թթուեցնել                 yüzünü ekşitmek                   դժկամակիլ

                        երեսը պատռել                     yüzünü yırtmak                     լկտիանալ

                        ի՞նչ երեսով                           ne yüzle                                  ի՞նչ   համարձա-

                                                                                                                                 կութեամբ

            armenag@gmail.com                                                                  Արմենակ Եղիայեան



[1] Եփի դրուած սանի համար  կ’ըսուի: