Չբանտարկուիլ անցեալի կաղապարներուն մէջ. Ալպէր Քեշիշ

Չբանտարկուիլ անցեալի կաղապարներուն մէջ. Ալպէր Քեշիշ

Կրթական բնագաւառի հարցերը դարձեալ օրակարգի վրայ են ներկայ վերամուտի շրջանին։ Այս առթիւ հեռավար ձեւաչափով կարծիքը շօշափեցինք պոլսահայ համալսարանական դասախօս Ալպէր Քեշիշի, որու մօտեցումները կը ներկայացնենք ստորեւ։

 

*

 

-Ի՞նչով պայմանաւորուած է Պոլսոյ մէջ ստեղծուած դպրոցական տագնապը:

Պոլսահայ կրթական համակարգը դէմ առ դէմ է բազմաթիւ բարդոյթներու ու մարտահրաւէրներու, որոնք զանազանութիւն կը պարզեն: Այս կարգին կարելի է յիշել կրթական որակի բարելաւումը, պոլսահայ վարժարաններ յաճախող աշակերտութեան նօսրացումը, մայրենի լեզուին նոր սերունդներու փոխանցման հարցը, հայ ուսուցիչներ պատրաստելու խնդիրը, քորոնաժահրի համաճարակի բերումով հեռաւոր ուսուցման պատճառած բացասական հետեւանքները եւ այլն: Ի միջի այլոց, Պոլիս կը գտնուի երկրաշարժի գօտիի վրայ եւ ըստ երկրաբաններու՝ մօտ ապագային կ՚ակնկալուի ուժեղ եւ կործանիչ երկրաշարժ մը: Հետեւաբար ուսումնական հաստատութիւններուն պատկանող շէնքերու կայունութեան խնդիրը կը պարզէ այլ հրատապ մարտահրաւէր մը պոլսահայ համայնքին համար: Վերոյիշեալ հարցերու մեծամասնութեան լուծումը պայմանաւորուած է նիւթական՝ գանձատրական կարելիութիւններով:

 

-Այս տագնապին կապակցութեամբ վերջերս տեղի ունեցան ժողովներ։ Արդեօք այդ ժողովները պիտի կարենա՞ն լուծումներ բերել սեղանին վրայ դրուած խնդիրներուն:

Նման ժողովներ անցեալի մէջ ալ քանի քանի անգամներ գումարուած են: Սակայն կարելի չէ եղած համաձայնութեան մը հասնիլ ու հաստատ լուծումներ կամ շօշափելի արդիւնքներ ձեռք բերել: Իմ տպաւորութիւնս այն է, որ հիմնական հարցը միասնականութեան ոգիի մը չգոյութիւնն է այս կամ այն պատճառներով. ինչպէս օրինակ՝ հաստատութիւններու միջեւ հասարակ պիւտճէ մը կազմելու եւ կարիքաւոր ուսումնարաններու ծախսերը միասնաբար հոգալու առաջարկին իրագործումը, որ մինչ օրս կարելի չէ եղած կեանքի կոչել:

 

-Առհասարակ Պոլսոյ մէջ համայնքային կեանքը հիմնուած է եկեղեցւոյ, ինչպէս նաեւ կրթական համակարգին վրայ: Արդեօք պոլսահայութիւնը բաւարար կամք պիտի ունենա՞յ միասնաբար կրթական համակարգի առջեւ դրուած խնդիրները լուծելու:

Նման միասնականութեան ոգին կը պակսի ընդհանուր պոլսահայութեան մօտ: Այս երեւոյթը ունի շարք մը պատճառներ. ինչպէս՝ կարելի է թուել պոլսահայոց մօտ գոյացած տնտեսական պայմաններու բարդացումը, համայնքի բնակչութեան զանազան պատճառներով հեռաւոր՝ ոչ-հայկական թաղամասեր բնակութիւն հաստատելը եւ այլն: Այս բոլորը հայ համայնքի անդամները կը մղեն անհատական գոյատեւման պայքարի մը, որ կը թուլացնեն համայնքի հետ հոգեբանական կապերը: Սա երեսակներէն մէկն է միայն, որ կրնայ բացատրել մայրենի լեզուի հանդէպ անտարբերութիւնը, հայ վարժարաններ յաճախող աշակերտութեան նուազումը եւ հերթականօրէն եկեղեցի այցելելու եւ արարողութեան մասնակցելու սովորութեան հետզհետէ անհետացումը:

 

-Ինչպէ՞ս կարելի է պահպանել պոլսահայ վարժարաններուն հայկական դիմագիծը եւ ինքնութիւնը։ Իբր այդ, ի՞նչ ըսելիք ունիք դուք՝ որպէս մանկավարժ եւ կրթական ոլորտի մէջ գործող անձնաւորութիւն:

Պոլսահայ վարժարաններու հայկական դիմագիծին պահպանումը անխուսափելի է, քանի որ հայ վարժարաններու գոյութեան գլխաւոր պատճառը եւ միաժամանակ՝ նպատակն է: Այս դիմագիծին հիմնական որոշիչը հայոց լեզուն է: Ափսո՛ս որ վերջին տասնամեակներուն ականատես կը հանդիսանանք մայրենի լեզուի շարունակաբար նօսրացումին: Մայրենի լեզուի գոյատեւման նախապայմանը սերունդէ սերունդ փոխանցումին ապահովումն է: Այստեղ ընտանիքին հետ դպրոցն ալ կարեւոր դեր մը կը ստանձնէ:

Նախ եւ առաջ, պէտք է նշել որ բնիկ պոլսահայերը արտասահման գաղթած են զանազան պայմաններու բերումով: Պոլսահայոց այն հատուածը, որ բնակութիւն հաստատած էր դարերէ ի վեր Պոլսոյ մէջ, կը տիրապետէր հայոց լեզուին եւ բարձր մշակոյթին՝ իր հետ ունենալով մտաւորական դասակարգ մը: Գաւառի պայմանները տարբեր էին հասկնալի պատճառներով: Բնիկ պոլսահայերու արտագաղթին առընթեր, տեղի ունեցաւ ներգաղթ գաւառէն դէպի Պոլիս: 20-րդ դարու ընթացքին Պոլիս ներգաղթած գաւառացի հայ բնակչութիւնը հեռու էր հայոց լեզուէն եւ մշակոյթէն յայտնի պայմաններու բերումով: Այս ընտանիքները շատ մեծ ջանք թափեցին իրենց զաւակներուն հայեցի դաստիարակութեան համար եւ ուղարկեցին հայ դպրոց:

Այս հակիրճ յիշեցումը կը նշէ կարեւոր դարձակէտ մը: Ա՛լ հայ ծնողները մեծ մասամբ ի վիճակի չէին փոխանցել մայրենին ապագայ սերունդներուն: Երեխայ մը, որ կը սկսէր դպրոց յաճախել, հազիւ պիտի ծանօթանար հայոց լեզուին: Այս իրողութիւնը կարեւոր է այն առումով, որ հայերէնն ալ կորսընցուցած էր իր մայրենիի հանգամանքը՝ վերածուելով երկրորդական լեզուի: Բայց դասագիրքերը եւ այլ դասանիւթերը պատրաստուած էին հայախօս ընտանիքներու զաւակներուն համար, որոնք համապատասխան չէին ներկայ աշակերտութեան դիմագիծին: Հետեւաբար՝ այս ընթացքը դապարտուած էր անյաջողութեան, բացառութիւնները յարգելով հանդերձ: Ընդունելով ներկայ իրողութիւնը կարելի է պատրաստել դասագիրքեր եւ այլ նիւթեր՝ օժտուած արդի տեսալսողական միջոցներով, հայոց լեզուն դասաւանդելու համար, ինչպէս՝ անգլիերէն, գերմաներէն եւ ուրիշներ: Դառն, բայց իրականութիւն:

 

-Հայկական համայնքներու մէջ կայ երեւոյթ մը, որու հիմամբ մեր հայրենակիցները իրենց զաւակ-ները կ՚առաջնորդեն դէպի օտար դպրոցներ, այդ երեւոյթը կա՞յ արդեօք Պոլսոյ մէջ: Ի՞նչ է այս նախընտրութեան պատճառը:

Ամերիկեան, գերմանական, իտալական եւ նման օտար վարժարանները նախընտրելի են, քանի որ բացի օտար լեզուէն, կը դասաւանդեն այլ նիւթեր՝ գիտութիւն, գրականութիւն եւ այլն բարձրորակ կերպով: Կէս դար առաջ հայ վարժարաններն ալ նման հանգամանք մը ունէին եւ կը մրցէին օտար վարժարաններու հետ: Գալով ձեր հարցումին, այս նախընտրութեան գլխաւոր պատճառը փայլուն ապագայ մը կերտելու եւ արտասահման գաղթելու պարագային տուեալ երկրի լեզուի ու մշակոյթին լաւագոյնս տիրապետելն է: Իսկ այս վարժարաններու շրջանաւարտները շատ դիւրութեամբ իրաւունք կը ստանան ուսանիլ լաւագոյն համալսարաններու մէջ եւ յետոյ առիթը կ՚ունենան աշխատելու բարձր դիրքերով: Հայերէն լեզուի կողքին՝ բարձր մակարդակով օտար լեզուի դասաւանդումը մեր վարժարաններուն համար քաշողական ուժ մը կրնայ հանդիսանալ:

 

-Պոլսահայ վարժարաններէն շրջանաւարտները վերջին տարիներուն ինչքանո՞վ կարողացան իրենց ուսումնառութիւնը շարունակել Թուրքիոյ համալսարաններուն մէջ: Ի՞նչ է ընդհանուր պատկերը եւ ձեր տպաւորութիւնը:

Շատ կարեւոր հարցում մը: Համալսարաններու մուտքի ընդհանուր քննութիւններու արդիւնքներուն յայտարարումէն յետոյ ուսանողները կը դիմեն համալսարաններու բաժինները, որոնց իրաւունք ստացած են արձանագրուելու՝ հիմք ունենալով իրենց ստացած նիշերը: Երբ այս գործընթացը կը վերջանայ եւ յայտնի կը դառնան ընդունուած ուսանողները, անոնց անունները կը հրատարակուին պոլսահայ օրաթերթերուն մէջ՝ նշելով համալսարանը եւ բաժինը: Ամէն տարի մեծ հետաքրքրութեամբ կը հետեւիմ այդ ցանկերուն: Ընդհանուր դիտարկութիւնս այն է, որ ուսանողներու ճնշող մեծամասնութիւնը կը կարողանան ուսանիլ սեփական, սուղ համալսարաններու մէջ, որոնք մեծ մասամբ վերջերս հիմնուած են եւ պետական համալսարաններու նման հեղինակութիւն չունին: Պէտք է նշել, թէ որակաւոր համալսարաններու մուտքը օրէ օր աւելի կը դժուարանայ, քանի որ մօտաւորապէս 2 միլիոնէն աւելի ուսանող կը մասնակցի եւ մասնակիցներուն քանակը հետզհետէ կը բարձրանայ: Կը յուսամ, թէ մեր վարժարանները աւելի բարձր յաջողութիւններ կ՚արձանագրեն այս մրցոյթին մէջ:

 

-Համայնքի ապագային հետ կապուած արդեօք ի՞նչ գրաւներ կան դրուած, որպէսզի հայկական ոգին չնահանջէ, մանաւանդ որ խառն ամուսնութիւնները սկսած են բազմանալ, կայ օտարամոլութիւն եւ այդ առումով ի՞նչ քայլեր պէտք է առնուին ձեր կարծիքով:

Մինչ հիմա ակամայ խաւար պատկերացում մը ի յայտ եկաւ: Յամենայնդէպս, պոլսահայոց ապագային համար չեմ ցանկար յոռետես ըլլալ: Ճիշդ է, որ խառն ամուսնութիւնները, օտար վարժարաններու նախընտրութիւնը, համայնքին քաղաքին մէկ ծայրէն միւսը ցրուած վիճակը ու տնտեսական հարցերը ըստ երեւոյթի բարդ իրավիճակ մը կը պարզեն մեր առջեւ: Անցեալի «երազային օրերը» յուսալով կարելի չէ դոյզն իսկ յառաջացում արձանագրել: Նախապէս պէտք է ճիշդ գնահատել ներկայ կացութիւնը: Պէտք է ընդունիլ, որ ետդարձ չկայ: Ուրեմն ժամանակավրէպ միջոցներով կարելի չէ որեւէ հարցի լուծում գտնել: Պոլսահայութիւնը՝ անցեալի ամբողջ հայութեան հսկայ մշակութային կեդրոնը նահանջի մէջ է: Սակայն այլեւս հին Պոլիսը դադրած է գոյութիւն ունենալէ, ինչպէս նաեւ՝ պոլսահայութիւնը: Մենք ունինք նոր պայմաններ, նոր սերունդ, նոր կենցաղ, նոր արուեստ, նոր երաժշտութիւն, նոր ճաշակ եւ նոր արդի արհեստագիտական միջոցներ: Ինչ կը վերաբերի մայրենի լեզուին, շատ աւելի դիւրին է սորվիլ քան թէ մեր ժամանակաշրջանը՝ օգտագործելով համացանցային բազմաթիւ աղբիւրներ: Նոր սերունդը շատ աւելի ազատ կենցաղ մը ունի, քան թէ անցեալի ապրելակերպը: Հայ ինքնութիւնը, մշակոյթը, կենցաղը պէտք է նորէն ուրուագծել առանց բանտարկուելու անցեալի կաղապարներուն մէջ: Հայ երիտասարդութիւնը, նոր սերունդը մշակութասէր է իր սերնդակից այլազգի տարեկիցներուն նման: Ինչո՞ւ ազատ չթողուլ: Այս գաղափարներս անսովոր կամ խիզախ կրնայ թուիլ, բայց համոզուած եմ, որ նոր սերունդը պիտի կերտէ եւ որդեգրէ իր ուղին հայապահպանութեան ուղղութեամբ: Պարզ է, որ հնամէտ, խրատիչ եւ պարտադրիչ ոճը լուծում մը չէ: Կարելի է հայ մշակոյթը ներկայացնելու նոր մօտեցում մը որդեգրել:

 

-Այսօր հայկական օրակարգի վրայ կարեւոր խնդիրներէն մէկը Թուրքիոյ մէջ ապրող հայաստանցիներու հարցն է։ Յաճախ կը լսենք, որ հայաստանցիներ, որոնք կարողութիւն չունին, տեղւոյն թրքական դպրոցները կ՚առաջնորդեն իրենց զաւակները, որքանո՞վ ճիշդ է մեր լսածը:

Պոլիս գաղթած հայաստանցիներու կարգավիճակը կարելի է հետեւեալ կերպով դասաւորել. քաղաքացիներ եւ ոչ-քաղաքացիներ: Թուրքիոյ քաղաքացիի մը, օրինակ՝ պոլսահայու մը հետ ամուսնացած հայաստանցիներու զաւակները բնականաբար կը ստանան քաղաքացիութիւն եւ այսպիսով իրաւունք կ՚ունենան օրինաւոր կերպով ուսում ստանալու որեւէ դըպ-րոցի մէջ: Հայ համայնքի վարժարանները ամէն տեսակ դիւրութիւն կ՚ընծայեն հայաստանցի աշակերտներուն, մինչեւ իսկ գիշերօթիկ տարբերակով դպրոցներ յաճախելու կարելիութիւնը ստեղծելով: Միւս կողմէ, «Հրանդ Տինք» դպրոցը մասնաւորաբար կը դասաւանդէ հայաստանցի աշակերտներուն եւ, որքան որ գիտեմ, այս դպրոցի շրջանաւարտները ճանաչում կը գտնեն Հայաստանի իշխանութիւններու մօտ: Իսկ ոչ-քաղաքացի աշակերտները կարող են որեւէ դպրոցի մը դասընթացներուն մասնակցիլ որպէս հիւր ուսանողներ եւ իրաւունք չունին ստանալ պաշտօնական վկայագիր՝ աւարտելու պարագային: Ինչ կը վերաբերի թրքական դպրոցներու մէջ ուսանող հայաստանցի աշակերտներուն, շատ յստակ տեղեկութիւն չունիմ: Սակայն կ՚ենդաթրեմ, որ անոնք այն հայաստանցիներն են, որոնք կը բնակին հայկական թաղերէ հեռու վայրեր, հաւանաբար տարբեր քաղաք-ներ, ուր հայկական վարժարան գոյութիւն չունի:

 

Սագօ Արեան

«Ժամանակ»/Պոլիս