image
Հրատապ լուրեր:

Հայերէնը կը զուարճանայ (164)

Հայերէնը կը զուարճանայ (164)

1.Շնորհաւորանք

--Կարենալ բայի ճիշդ գործածութիւն. «Իսկ փոխանցել կարենալու համար...» (Վրէժ-Արմէն Արթինեան):   

--Ցուցանիշեր  եւ ծրագրեր յոգնակիի ճիշդ կիրարկութիւն («Արարատ»): 

2.Հետեւեալ երկուքէն ո՞րն է ճիշդը.

--Երէկ ծանր մարտական գործողութիւնները  շարունակուեցան:

--Երէկ մարտական ծանր գործողութիւնները շարունակուեցան:

Այլ խօսքով՝

--ինչպէ՞ս շարադասել  նոյն  գոյականին երկու որոշիչները՝ ծանր եւ մարտական:

                                                                                   *   *   *

Հայերէնը ունի երկու տեսակ ածական՝

--որակական, օրինակ՝ մեծ-պզտիկ, անուշ-լեղի, երկար-բարակ եւ այլն:

--յարաբերական, օրինակ՝ մարտական, լեռնային,  երկաթեայ, ոսկեղէն եւ այլն: 

Որակական ածականը օժտուած է մէկ կողմէ հականշային զոյգերով, միւս կողմէ բաղդատութեան աստիճանով. հականշային զոյգերը տրուած են վերը: Ասոնց իւրաքանչիւրը ունի իր բաղդատութեան աստիճանը եւս. օրինակ՝ մեծ-շատ մեծ- մեծագոյն, երկար-աւելի երկար-երկարագոյն եւ այլն:

Յարաբերականները չունին այս յատկութիւնները. օրինակ՝ մարտական ածականը հականիշ չունի, միւս կողմէ  չունի բաղդատութեան աստիճաններ եւս. չ’ըսուիր աւելի/նուազ մարտական, ամէնէն մարտական  եւ նման բաներ: 

Յարաբերական ածականները միշտ բաղադրեալ բառեր են՝ մարտ-ական, լեռն-ա-բնակ, մարդ-ա-սիր-ական եւ այլն: Եւ «յարաբերական» կը կոչուին, որովհետեւ իրենց բնորոշած յատկութիւնը կը յարաբերի որեւէ առարկայի. 

--մարդկային կը նշանակէ մարդու նման, 

--մարտական կը նշանակէ մարտի յատուկ, 

--ոսկեղէն կը նշանակէ ոսկիով շինուած եւ այլն: 

3.Երբ նոյն գոյականը կը կրէ  որակական եւ յարաբերական ածական մը, ապա նախ կը գրենք յարաբերականը, ապա որակականը, վերջապէս գոյականը.  ուրեմն՝

--մայրական քնքուշ սէր,

--հայրենի բարձր լեռներ,

--դաշտային առողջարար կլիմայ,

--երկաթեայ տոկուն դուռ

--մարտական ծանր գործողութիւններ:

4.Որոշիչ-որոշեալ  յարաբերութիւնը  միշտ այսքան պարզ չէ: 

Կրնան ներկայանալ աւելի բարդ պարագաներ, որոնցմէ  սերտենք մէկ քանին: 

Երբ գոյականը կը կրէ  երկու կամ աւելի միատեսակ ածականներ, ապա ասոնք  իրարու նախընտրաբար կը շաղկապենք  եւ/ու շաղկապով  կամ կը տրոհենք ստորակէտով. այսպէս՝

--քնքուշ ու ազնիւ վերաբերում ... քնքուշ, ազնիւ վերաբերում

--ուշիմ ու կիրթ աշակերտ ...  ուշիմ, կիրթ աշակերտ

--Անյայտ, անորոշ, անձեւ տենչերով

Կը ձգտի հոգիս հեռո՜ւ, շա՜տ հեռու (Աւ. Իսահակեան):

Այսպէս համադասուող ածականները կը կոչուին «բազմակի որոշիչներ»:

Յարաբերական ածականը կը շարունակէ պահել իր դիրքը. օրինակ՝

  --ընկերական քնքուշ ու ազնիւ վերաբերում

--պատանեկան անյայտ, անորոշ, անձեւ տենչերով

Բազմակի կը մնան նոյն՝ քնքուշ-ազնիւ եւ անյայտ-անորոշ-անձեւ ածականները. իսկ ընկերական-ը եւ պատանեկան-ը, իրենց  բնոյթին բերումով,  մաս չեն կազմեր բազմակի անդամներուն:

Մենք չենք կրնար համադասել ընկերական-ը միւս երկուքէն մէկով. օրինակ՝ լեզուի նրբութեան թափանցողը չ’ըսեր.

--ընկերական եւ քնքուշ վերաբերում

Եւ կամ՝ 

--ընկերական եւ քնքուշ ու ազնիւ վերաբերում

Այստեղ կայ  ոճական թաքուն ու նուրբ խորթութիւն մը, որ անհամադասելի կը դարձնէ զանոնք:

Այդ խորթութիւնը կ’անհետանայ, երբ ընկերական-ին կից եւ շաղկապը վերնայ:

Բազմակի կրնան ըլլալ կարգ մը յարաբերական ածականներ եւս. օրինակ՝

--Այնտեղ կը գտնուէին քարէ, հողէ ու փայտէ տնակներ:

Տնակներ-ը կրնայ ստանալ որակական ածականներ միաժամանակ.

--Այնտեղ կային քարէ, հողէ ու փայտէ անշուք տնակներ:

--Այնտեղ կային քարէ, հողէ ու փայտէ անշուք ու աղքատ տնակներ:

Եթէ ու շաղկապները ջնջենք, փոխարէնը պիտի ստորակէտ դնենք. այսպէս՝

--Այնտեղ կային քարէ, հողէ, փայտէ  անշուք, աղքատ տնակներ:

Նկատել, որ բազմակի յարաբերական ածականներուն եւ բազմակի որակական ածականներուն միջեւ ստորակէտ չկար ու չդրինք ալ:  

Նման կառոյցներ  նկատելը խոր կեդրոնացում կը պահանջէ գրողէն:

                                                                             *   *   *

Բերուած բոլոր կառոյցները անխտիր որոշիչ-որոշեալ բառակապակցութիւն են:

Ստորեւ տեսնենք ասոնց յատկացուցիչով օժտումը:

5. Յատկացուցիչ-որոշիչ-որոշեալ բառակապակցութիւն

Երբ որոշիչ-որոշեալ բառակապակցութիւն մը կ’օժտենք սեռական հոլով յատկացուցիչով մը, ապա նախ եւ առաջ կը գրենք այս վերջինը. օրինակ՝

--անոր ընկերական քնքուշ վերաբերումը

--արեւելքի քաղաքական խառնակ վիճակը

Անոր եւ արեւելքի սեռական հոլով յատկացուցիչներ են:

Այս  կառոյցին   անդամներէն  որեւէ մէկը  կարելի է բազմացնել առանց արգելքի: 

Միւս կողմէ՝ յատկացուցիչը իր կարգին կրնայ ունենալ իր որոշիչը եւ կամ յատկացուցիչը. օրինակ՝

--փոքր եղբօրս պատանեկան անորոշ տենչերը

--Թորոսին փոքր եղբօր պատանեկան անորոշ տենչերը

Նկատենք, որ այս կառոյցները որեւէ կէտադրական նշան չառին:

Մէկէն մէկը օժտենք բազմակի անդամներով.

-- Թորոսին փոքր եղբօր պատանեկան անորոշ եւ անձեւ տենչերը

-- Թորոսին փոքր եղբօր պատանեկան անորոշ, անձեւ եւ անյայտ  տենչերը

Մրցոյթ 161.

***Փորձէ՛ իմաստակիր նախադասութեան մը վերածել հետեւեալը:

Ուշադրութի՛ւն. ոչ մէկ բառ պիտի փոխուի:

---Պաքու  Եւրոպական Միութեան դեսպսնը կողմնակալ կը նկատէ: 

---Այս հարցի կարգադրութիւնը պէտք չէ ձգձգուի:

---Ան այդ հաւատքը դարձուց իր կեանքին իմաստը:

***Կէտերուն տեղ՝ ա՞յլ, թէ՞ այլեւ կը դնես:

---Իր օրով ծաղկեցաւ ոչ միայն Հայ եկեղեցին, այլ ողջ համայնքը ապրեցաւ ոսկեդարեան փառքով:

***Դուն ինչպէ՞ս կը շարադրէիէր «Ազդակ»-ի հետեւեալ գոհարը.

---«Խորհրդարանը  պիտի չկարենայ հանրապետութեան նախագահ ընտրել առանց  երկխօսութեան:

(Խորհրդարանը հանրապետութեան նախագահ կրնայ ընտրել միայն երկխօսութեամբ):

Ճիշդ պատասխանած են՝ Լիւսի Տէօքմեճեան (8), Գէորգ Եազըճեան (9), Ցոլակ Ապտալեան (6), Շաքէ Մանկասարեան-Գրոկան (8), Համբարձում Յարթունեան (9), Գեղամ Խաչատրեան (8),Պերճ Տէր Սահակեան (10), Եփրեմ Թոքճեան (8):

Մրցոյթ 162.

***Կէտերը փոխարինէ՛ շնորհիւ  կամ հետեւանքով բառերէն մէկով:

---Ձմռան յորդ անձրեւներուն . . . . . . . . . . առատ բերք ունեցանք ամառը:

---Ձմռան յորդ անձրեւներուն . . . . . . . . . . քանդուեցան կարգ մը կամուրջներ:

***Բառ մը իր տեղը չէ. ուղղէ՛ անոր դիրքը.

---Նաեւ անոնք պայթեցուցին քարայրի մը հիւսիսարեւելեան մուտքը:

***Կայ անյարմար բառ մը. գտի՛ր ու փոխարինէ՛ զայն մէկ ուրիշով:

---Թշնամի ուժերը վիրաւորեցին զայն եւ ձգեցին որ մէկ ժամ  արիւնահոսի:

***Վերաշարադասէ՛ ու վերաշեշտէ՛ հետեւեալը. 

---Սեղմե՛լ  միայն անոր ձեռքը, որ կը ճանչնայ մեր անկախութիւնը:

***Դուն ինչպէ՞ս կը շարադրէիր «Արարատ»-ի հետեւեալ գոհարը.

---Թրամփի քայլերէն մէկը պիտի ըլլայ սահմանին փակումը, քայլերէն մէկը պիտի ըլլայ նաեւ  պատանդներու արձակումը (13/3/2024, էջ 1):

 

Արմենակ Եղիայեան
armenag@gmail.com