22.65c
Երեվան
կրկ, հլս 12
Անվտանգութիւնը՝ ներքին մասնատումէն վեր ազգային օրակարգ մը
Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացները չեն խօսիր միասնականութիւն մը ստեղծելու մասին։
Ընդդիմութիւնը, որուն գլխաւոր խաղացողները հերթով երկրի Սահմանադրական Դատարան դիմեցին բողոքելով ընտրութիւններու արդիւնքներէն ու հետեւաբար չեղարկելու դիմում ներկայացնելու դատաիրաւական ամենաբարձր հարթակին, ունէին միաւորման լուրջ խնդիր։
Այդ տարբաղադրումը, երկուութիւնները, նոյնիսկ ներքին «խռովութիւններ»ը բնականաբար դարձան իրական առիթներ, որպէսզի գործող իշխանութիւնները լաւագոյն օգտագործեն այդ մասնատումը եւ «լռելեայն» իրենց համակիրներուն ու նաեւ չկողմնորոշուած հանրոյթին յայտնեն ու «հաստատեն», որ ինչ ալ պատահի գործող ընդդիմութիւնը անկարող է զիրենք փոխարինել։
Անշուշտ այստեղ շատ կարեւոր է հաստատելով ըսել, որ Հայաստանի մէջ ներքին միասնութիւն մը, ներքին համերաշխութիւն մը ստեղծելու թիւ մէկ պատասխանատուն երկրի իշխանութիւններն են։ Այս առումով ալ ցարդ ստացուած կամ երեւցած նախանշանները կը խօսին այն մասին, որ ՀՀ իշխանութիւնները եւ յատկապէս գործող Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը պատրաստ չէ երկխօսութեան մթնոլորտի մը համար ճիգեր գործադրելու։ Եթէ պահ մը ընդունինք, որ ան կը համարուի ընտրեալ Վարչապետ, ապա ինչն է խորքային պատճառը, որ անոր հիմք կը դառնան ծայրայեղ յայտարարութիւններով հանդէս գալու, այդպիսով ալ մասնատելով արդէն իսկ ներքին համերաշխութեան լրջագոյն խնդիրներ ունեցող Հայաստանի ներ-քաղաքական կեանքը։
Հոս խօսքը «համընդհանուր սէր» մը կերտելու մասին չէ։ Բնական է, որ իւրաքանչիւր երկիր պարտաւոր է ունենալ ընդդիմութիւն, սակայն երկրի իշխանութիւններուն գործն ու պարտաւորութիւնն է իրերուն, դէպքերուն եւ կողմերուն մօտենալ մեծ պրիսմակով ու տարածել երկխօսութիւն ստեղծելու եւ կերտելու իսկական դրոյթները։
«Թրիփ»ի հարցէն, մինչեւ շրջանային քաղաքականութիւն, Արեւմտուտքի հետ յարաբերութիւնները բարելաւելու խնդրէն, մինչեւ «աւանդական» համարուող դաշնակիցներու հետ յարաբերութեանց կարգաւորման հիմնահարց առկայ են բազում սպիտակ բիծեր։ Ու այս առումով խնդիրը միայն իշխանութիւններու գործած սխալները չէին, այլ ընդդիմութեան կողմէ կեցուածքներու աղօտութիւնը եւ անորոշութիւնը։
Այս բոլորին առընթեր, ինչպէս ընտրութիւններու նախօրէին այսօր եւս Հայաստանի համար հիմնական օրակարգը կը շարունակէ մնալ անվտանգութեան խնդիրը։
Այս առումով, եթէ ներկայիս մեր սահմաններուն կը տիրէ խաղաղութիւն եւ անդորր, ապա այն չի նշանակէր, որ ամէն հարց լուծուած է ու ամէն վտանգի էջ փակուած։
Ու հոս է, որ անվտանգութեան օրակարգը պէտք է դառնայ եւ ընկալուի, որպէս վեր-քաղաքական դրոյթ մը, որուն շուրջ պէտք է հաւաքուին բոլոր-բոլորը։
Ի վերջոյ Հայաստանը Իսրայէլի նման կարիքն ունի «Անվտանգութեան գործօն» կոչուած «զէնք»ի մը, որ ոչ միայն պիտի դառնայ միաւորման գործիք, այլ պիտի դառնայ հիմնական օրակարգ։
Երբ վտանգը երեւելի դառնայ, երբ ահազանգը հնչէ, ապա բոլորը պարտաւոր են ականջ տալ առկայ վտանգներուն, միաւորուիլ, ու լծուիլ հայրենիքի պաշտպանութեան սրբազան գործին։ Ալ ասկէ անդին տեղի ունեցած կամ տեղի ունենալիք բոլոր մակարդակի գործընթացներն ու դրոյթները կը մասնատեն մեր հասարակութիւնը եւ խորքին մէջ հարուած կու տան ներքին միասնութիւն կերտելու հայութեան ազգային եւ իրական տեսլականին։
Ցոյցեր, հաւաքներ, բողոքի ալիք կամ ժողովրդավարութեան համար նետուած քայլեր այո՛ բոլորն ալ կենսական ու կարեւոր են, բայց եւ այնպէս բոլորն ալ անցողիկ ու երկրորդական են Հայաստանի անվտանգութեան մեծագոյն օրակարգին եւ թէզին դիմաց։Հայաստանի քաղաքական բոլոր ուժերը 2026-ի ընտրապայքարի ընթացքին գրեթէ միաձայն կը յայտարարէին, թէ երկրի առաջնահերթ խնդիրը անվտանգութիւնն է։ Սակայն այդ ընդհանուր համաձայնութիւնը չէր նշանակեր, որ բոլորն ալ նոյն խորութեամբ կամ նոյն համոզչականութեամբ կը ներկայացնէին իրենց պատկերացումները։ Ոմանք աւելի շատ կը շեշտէին զինուած ուժերու վերականգնումը, ուրիշներ՝ դաշնակցային յարաբերութիւններու վերանայումը, իսկ որոշ քաղաքական ուժեր ալ կը խօսէին բազմաբեւեռ արտաքին քաղաքականութեան եւ պաշտպանական արդիւնաբերութեան զարգացման մասին։ Ընդհանուր առմամբ, կարելի է ըսել, որ ընտրապայքարին մէջ աւելի համոզիչ էին այն ուժերը, որոնք անվտանգութեան հարցը կը դիտէին ոչ միայն զինուորական, այլ նաեւ քաղաքական, դիւանագիտական, տնտեսական եւ հասարակական դիմադրողականութեան տեսանկիւնէն։ Անվտանգութիւնը միայն զէնքի հարց չէ, այլ ամբողջ պետական համակարգի որակին հետ կապուած խնդիր մըն է։
Անվտանգութեան մեծ քննութիւնը
Ի դէպ Հայաստանի ընդդիմութիւնը յատկապէս քննադատեց 28 Մայիսի զօրահանդէսը՝ զայն որակելով որպէս նախընտրական շոու։ Այդ գնահատականին մէջ քաղաքական չափաբաժին, անշուշտ, կայ։ Սակայն դժուար է ամբողջութեամբ անտեսել այն դիտարկումը, որ նման միջոցառումները ընտրութիւններու նախօրեակին նաեւ քաղաքական ուղերձներ կը պարունակեն։ Միեւնոյն ժամանակ, զօրահանդէսները միայն քարոզչական բնոյթ չունին։ Անոնք նաեւ բանակին, հասարակութեան եւ արտաքին աշխարհին ուղղուած խորհրդանշական ուղերձներ են։ Ուստի, իրականութիւնը, հաւանաբար, կը գտնուի երկու ծայրայեղ գնահատականներուն միջեւ։ Զօրահանդէսը կրնար ունենալ թէ՛ պետական, թէ՛ քաղաքական բաղադրիչներ։
Այսօրուայ իշխանութիւնները կը պնդեն, թէ իրենք կը կատարեն հնարաւոր ամէն ինչ՝ Հայաստանի անվտանգութեան ամրապնդման համար։ Վերջին տարիներուն իսկապէս նկատելի եղան որոշ քայլեր՝ պաշտպանական պիւտճէի աճ, սպառազինութեան նոր աղբիւրներու որոնում, Հնդկաստանի եւ Ֆրանսայի հետ համագործակցութեան ընդլայնում, տեղական ռազմարդիւնաբերութեան խթանում։ Սակայն անվտանգութեան նկատմամբ վստահութիւնը միայն կատարուած քայլերով չի չափուիր։ Անիկա նաեւ արդիւնքներու, ռազմավարական յստակութեան եւ հասարակական վստահութեան հարց է։ Հետեւաբար, այսօր ալ հանրութեան զգալի հատուած մը կը շարունակէ վերապահութիւններ ունենալ՝ հաշուի առնելով 2020-ի պատերազմը եւ Արցախի կորուստը։ Վստահութիւնը կը կառուցուի տարիներու ընթացքին եւ միայն յայտարարութիւններով չ՚ամրապնդուիր։
2020 թուականի պատերազմէն եւ Արցախի կորստէն ետք, թերեւս ամենամեծ հարցադրումն այն է, թէ ինչու ազգային միասնական օրակարգ չկրցանք ձեւաւորել։ Տրամաբանական պիտի ըլլար, որ նման ծանր կորուստէ մը ետք հասարակութիւնը համախմբուէր անվտանգութեան գաղափարին շուրջ։ Սակայն իրականութեան մէջ ներքաղաքական բեւեռացումը, փոխադարձ անվստահութիւնը եւ պատասխանատուութեան շուրջ շարունակուող վէճերը աւելիով խորացուցին բաժանումները։ Անվտանգութիւնը բոլորին համար առաջնահերթութիւն է, բայց չկայ համաձայնութիւն այն մասին, թէ ինչպէս պէտք է հասնիլ այդ նպատակին։ Միասնութիւնը միայն վտանգի գիտակցութենէն չի ծնիր, այլ նաեւ ընդհանուր տեսլականի գոյութենէն, իսկ այդ տեսլականը տակաւին ամբողջական ձեւով չէ ձեւաւորուած։
Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ պաշտպանական կարողութիւններու եւ ռազմական ծախսերու տարբերութիւնը ակնյայտ է։ Այդ պայմաններուն մէջ Հայաստանին համար դժուար պիտի ըլլայ մտնել դասական սպառազինութեան մրցավազքի մէջ եւ գումարային չափերով մրցիլ Ատրպէյճանի հետ։ Փոքր պետութիւններու փորձը ցոյց կու տայ, որ անվտանգութիւնը միայն մեծ պիւտճէներով չապահովուիր։ Բարձր արհեսատգիտական լուծումները, ճկուն բանակը, որակեալ սպայական կազմը, միջազգային գործընկերութիւնները եւ ռազմավարական մտածողութիւնը երբեմն աւելի մեծ նշանակութիւն կրնան ունենալ, քան քանակական ցուցանիշները։ Ուստի Հայաստանի համար կարեւոր է ոչ թէ համաչափ մրցակցութիւնը, այլ խելացի եւ ընտրողական զինուորական զարգացումը։
Վերջին շրջանին մեծ ուշադրութիւն կը գրաւեն հայկական ԱԹՍ-ներու եւ ռազմարդիւնաբերութեան շուրջ քննարկումները։ Այս ոլորտին մէջ որոշ յառաջընթացներ կան, եւ տեղական արտադրութեան զարգացումը ինքնին յուսադրիչ երեւոյթ է։ Սակայն անհրաժեշտ է խուսափիլ չափազանցուած սպասումներէ։ Ռազմարդիւնաբերութեան կայացումը երկարաժամկէտ գործընթաց է, որ կը պահանջէ գիտական ներուժ, ներդրումներ, կայուն պետական քաղաքականութիւն եւ միջազգային համագործակցութիւն։ Հայաստանը տակաւին այդ ճանապարհի սկզբնական փուլերուն մէջ կը գտնուի։ Ուստի, աւելի օգտակար է իրատեսական գնահատականներով առաջնորդուիլ, քան վաղաժամ յաղթանակներու մասին խօսիլ։ Եթե այս ճիգերը շարունակական բնոյթ ստանան, ապագային անոնք կրնան ոչ միայն ներքին պահանջարկ սպասարկել, այլ նաեւ որոշ շուկաներու մէջ ներկայութիւն ապահովել։
Երբ կը փորձենք հասկնալ Հայաստանի անվտանգութեան հիմնական բացը, դժուար է զայն մէկ գործօնի վերագրել։ Զէնքը կարեւոր է, դաշնակիցները՝ նոյնպէս, բայց անոնք ինքնին բաւարար չեն։ Ազգային միասնականութեան պակասը, ռազմավարական մտածողութեան թուլութիւնը եւ երկարաժամկէտ պետական տեսլականի բացակայութիւնը ոչ պակաս լուրջ խնդիրներ են։ Անվտանգութիւնը, ի վերջոյ, ամբողջական համակարգ մըն է, ուր բանակը, տնտեսութիւնը, դիւանագիտութիւնը, գիտութիւնը եւ հասարակական համերաշխութիւնը փոխկապակցուած են։ Հաւանաբար, Հայաստանի առջեւ կանգնած ամենամեծ մարտահրաւէրը ոչ միայն նոր զէնքեր ձեռք բերելն է, այլեւ ազգային կարողութիւններու այնպիսի համակարգ ստեղծելը, որ երկիրը դարձնէ աւելի կայուն, աւելի դիմացկուն եւ աւելի պատրաստ՝ դիմագրաւելու ապագայի անորոշութիւնները
Անվտանգութիւնը՝ ազգային միասնականութեան կարեւոր փորձաքարը
Այս բոլորին լոյսին տակ պարզ կը դառնայ, որ Հայաստանի անվտանգութեան խնդիրը այլեւս չի կրնար մնալ միայն իշխանութիւն-ընդդիմութիւն հակադրութեան կամ նախընտրական խոստումներու սահմաններուն մէջ։ Ան պէտք է վերածուի ազգային համաձայնութեան առանցքի մը, ուր քաղաքական ուժերը, պետական հաստատութիւնները, մասնագիտական շրջանակները եւ հասարակութիւնը կը գիտակցին, թէ երկիրը չի կրնար դիմագրաւել արտաքին մարտահրաւէրները ներքին անվստահութեան, պառակտումի եւ փոխադարձ ժխտումի մթնոլորտին մէջ։ Անվտանգութիւնը միայն սահման պահելու հարց չէ. ան նաեւ պետութիւն պահելու, ժողովուրդ կազմակերպելու եւ ապագայի նկատմամբ հաւատք ստեղծելու հարց է։
Հայաստանի առջեւ կանգնած հիմնական խնդիրը այսօր ոչ միայն զէնքի, դաշնակիցի կամ պիւտճէի պակասն է, այլ՝ ընդհանուր պետական մտածողութեան բացը։ Մինչեւ այն ատեն, որ անվտանգութիւնը չընկալուի իբրեւ վեր-քաղաքական եւ համազգային օրակարգ, ամէն իշխանութիւն պիտի փորձէ զայն ներկայացնել իբրեւ իր յաջողութիւնը, իսկ ամէն ընդդիմութիւն՝ իբրեւ իշխանութեան ձախողումը։ Այս փակ շրջանը պէտք է կոտրել։ Հայաստանը կարիքը ունի այնպիսի նոր համաձայնութեան մը, որուն հիմքը պիտի ըլլայ ոչ թէ քաղաքական շահը, այլ գոյութենական պատասխանատուութիւնը։
Ահա այստեղ է, որ ազգային միասնականութիւնը պէտք է դադրի միայն գեղեցիկ կարգախօս ըլլալէ եւ վերածուի գործնական քաղաքական մշակոյթի։ Այդ մշակոյթը կը պահանջէ յստակ ռազմավարութիւն, ճշգրիտ առաջնահերթութիւններ, պատասխանատու ընդդիմութիւն, վստահութիւն ներշնչող իշխանութիւն եւ հասարակութիւն մը, որ գիտէ տարբերել անցողիկ քաղաքական աղմուկը երկրի երկարաժամկէտ շահերէն։ Հայաստանի համար անվտանգութիւնը պարզ օրակարգ չէ. ան ապագայի գոյութեան պայմանն է։ Իսկ այդ ապագան կարելի է կառուցել միայն այն ատեն, երբ ներքին ուժերը դադարին իրար սպառելէ եւ սկսին միասին մտածել պետութեան պաշտպանութեան, դիմադրողականութեան եւ վերականգնումի մասին։
Սագօ Արեան
«Ժամանակ»/Պոլիս
