4.09c
Երեվան
ուրբ, փտր 20
Բնիկ քեսապցի մտաւորական ՝ Յակոբ Չոլաքեան կը գրէ՝
Գարատուրանի Ծովու թաղէն շուրջ մէկ քիլոմեթր վեր, գիւղի նախկին հողէ ճամբուն տակ կը գտնուէր Պաղ աղբիւրը, պատին դրուած ջրդոնէն հոսող ճկոյթ մը ջուրով: Որսորդներ ու ճամբորդներ հոս անպայման կանգ կ՛առնէին, ափ մը երկու ափ ջուր կը խմէին, օ՜խ, ափ մըն ալ կու տային երեսին, ճակատին, կը շփէին ծոծրակը, ապա հանգստանալու համար կը նստէին ճամբուն վրայ թեք ինկած հսկայ ժայռին տակ, ուր ո՛չ արեւ կը դպչէր, ո՛չ անձրեւ։
Այդպէս էր, երբ տակաւին հետիոտն էր ճամբորդութիւնը շրջանին մէջ եւ կամ էշով էր ու ձիով։
Պաղ աղբիւրէն քիչ անդին կը գտնուէր ու տակաւին կայ Աթիկեաններու միայնակ տունը, ինչպէս որ եղած էր դար մը կամ շատ աւելի առաջ: Ուրիշ բնակութիւն չկար:
Պաղ աղբիւրը հեքիաթի պէս կախարդական բան մը ունէր այդ օրերուն։ Թեք քարը ամռան շուք էր, ձմռան անձրեւին՝ պատսպարան, իսկ ջուրը՝ անմահական, որ ամառ-ձմեռ նոյնն էր, ո՛չ կը պակսէր, ո՛չ կ՛աւելնար։
Այստեղ կանգ առած մէկը ալ չէր մոռնար Պաղ աղբիւրը։
Վերի թաղերէն Մանճիկոնց Եղիսաբէթ անուն աղջիկ մը երազին մէջ կը տեսնէ Պաղ աղբիւրին թեք ինկած քարը։ Երկու-երեք գիշեր նոյնը կը տեսնէ: Երազը մղձաւանջ կը դառնայ աղջկան համար: Կը պատմէ մօրը, բնիկ Մուսալեռան Խտըրպեկ գիւղէն Մանուշակ Ազապեանին:
-Այդ քարը քեզմէ ուխտ կ՛ուզէ,- կ՛ըսէ մայրը,- բան չկայ, կ՛առնենք աքլոր մը եւ տրցակ մը մոմ, կ՛իջնենք կ՛երթանք Աթիկենց տուն, Մարիին հետ կ՛անցնինք Պաղ աղբիւր, մոմդ կը վառես, աղօթքդ կ՛ընես, աքլորն ալ կը զենենք կու տանք Մարիենց :
Մարին՝ Գլըճեան, նոյնպէս մուսալեռցի էր, Պիթիաս գիւղէն:
Այդպէս ալ կ՛ընեն, աքլորը կը զենեն կու տան Մարիին, որովհետեւ ուխտի միսը տուն չեն վերադարձներ:
Ու չենք գիտեր, թէ Եղիսաբեթին քունը այլեւս կը խանգարուի՞ թեք քարի յաճախանքէն, թէ ոչ։ Բայց թեք քարը կը վերածուի սրբավայրի: Վարի, վերի թաղերէն ամեն գէշ երազ մը տեսած կամ մտմտուք մը ունեցող կիներ, աղջիկներ հոս կու գան, մոմ կը վառեն ու պաղ աղբիւրէն ձեռք ու երես կը թրջեն կ՛երթան:
Պաղ աղբիւրը հիմա նոր ճամբայէն քիչ մը հեռու կը մնայ․ ջուրը կայ, աղբիւրը չկայ, ձեռք չկայ, որ երկու քար դնէ ու ջրդոն մըն ալ ամրացնէ բերանին, թէք քարը կայ, մրոտ անկիւնը կայ, բայց ոտք չկայ, որ թփուտին մէջէն արահետ բանայ։
-Որքան կ՛ուզէի մէյ մը այցելել ու մոմս վառել, ափսոս,- կը պատմէ Քեսապէն, 87ամեայ Անժէլ Աթիկեան-Յովսէփեանը,- մանկութիւնս հոն մնաց։
