17.79c
Երեվան
չրք, հնս 10
Ամերիկեան վերլուծական շրջանակներուն մէջ կը տիրապետէ այն պատկերացումը, թէ ԱՄՆ նախագահ Տոնալտ Թրամփ Փեքին կը մեկնի գիտակցելով, որ Սի Ծին Փին ունի աւելի լայն ռազմավարական լծակներ։
Այս համատեքստին մէջ Ուաշինկթըն կը փորձէ Չինաստանի ազդեցութիւնը օգտագործել Իրանի հարցով՝ դուրս գալու համար Միջին Արեւելքի ճգնաժամէն։ Սակայն նման քայլի գինը կրնայ ներառել Թայուանի շուրջ զիջումներու վտանգաւոր քննարկում։
Թրամփի արտաքին քաղաքականութիւնը կը բնորոշուի անկայունութեամբ եւ ռազմավարական շարունակականութեան պակասով, ինչ որ զինք մղած է բազմաթիւ ճգնաժամերու միջեւ տատանելու՝ առանց կայուն ելքի։ Այս իրավիճակը կը խորացնէ ԱՄՆ-ի դիւանագիտական անորոշութիւնը եւ կը թուլացնէ վստահութիւնը դաշնակիցներուն մօտ։
Միեւնոյն ժամանակ, Չինաստան–Թայուան լարուածութիւնը կը վերածուի նոր ականադաշտի, ուր ԱՄՆ-ի Միջին Արեւելքի ներգրաւուածութիւնը կը սահմանափակէ Ասիա–Խաղաղ ովկիանոսեան տարածաշրջանին վրայ վերահսկողութեան կարողութիւնը։ Վերլուծաբաններու կարծիքով՝ Փեքինի դիրքերը այս իրավիճակէն առաւել կը ուժեղանան։
Սակայն Չինաստանը եւս զերծ չէ կորուստներէ․ ուժանիւթի բարձր գները եւ համաշխարհային առեւտրի անկայունութիւնը կը վնասեն անոր տնտեսական շահերուն, ինչ որ կը մղէ Փեքինը աւելի շատ շեշտելու բանակցային լուծումները։
Իրական առանցքը կը մնայ Թայուանը․ հարց մը, որ կը շարունակէ սահմանել ԱՄՆ–Չինաստան մրցակցութեան սահմանները եւ կը դառնայ տարածաշրջանային կայունութեան հիմնական վտանգը։
Այս ամբողջին մէջ Թրամփի անկանխատեսելի քաղաքական գիծը կը շարունակէ աւելցնել անորոշութիւնը՝ խորացնելով մեծ տէրութիւններու միջեւ ռազմավարական մրցակցութիւնը։
Իրանի ճգնաժամէն ….մինչեւ Թայուանի տագնապ
Ամերիկեան վերլուծական շրջանակներուն մօտ կայ կարծիք, որ Չին առաջնորդ ՝Սի Ծին Փին շատ աւելի խաղաքարտեր ունի իր ձեռքերուն մէջ, քան ինքը՝ Թրամփը։
Ըստ շրջանառուած լուրերու, ԱՄՆ նախագահը իր յոյսը դրած էր Չինաստանի վրայ, որպէսզի այդ երկիրը «ազդեցութիւն» ունենայ Իրանի վրայ եւ զինք դուրս բերէ իր իսկ ստեղծած վերջին ճգնաժամէն։ Բայց անոր վճարելիք գինը կրնայ շատ աւելի բարձր ըլլալ՝ ներառեալ Թայուանի պարագան։
Անկառավարելի գունդի մը նման, որ աջ ու ձախ կը ճօճուի, Տանըլտ Թրամփ կը փշրէ միջազգային կարգը՝ գրեթէ առանց հետեւանքներուն մասին մտածելու։ Իրանի հետ սկսած պատերազմէն ամիսներ անց ան յայտնուած է բարդ վիճակի մը մէջ եւ չունի յստակ ռազմավարութիւն, գործնական ծրագիր կամ հետեւողական նպատակներ։ Իր ուժի զգացումին մէջ մոլորած՝ ան անկանխատեսելի կերպով կը տեղափոխուի մէկ փխրուն շրջանէն միւսը, պատերազմական լարուած գօտիէն ուրիշ բարդ աշխարհաքաղաքական ճգնաժամ մը՝ իր ետին թողելով քաոս, շփոթ եւ աւերակներ։ Սովորաբար, ան կեղծ յաղթանակ մը կը հռչակէ, ուրիշներէ կը պահանջէ վերաշինել իր քանդածը եւ ծախսերը վճարել։
Այս բոլորը հաշուի առնելով յստակ է, որ Թրամփ միջազգային նոր ականադաշտ մը պիտի մտնէ՝ Չինաստանի եւ Թայուանի միջեւ առկայ ականադաշտը…։ ։ Ուքրանիոյ, Կազայի, ՆԱԹՕ-ի, Կրինլանտի , եւ անշուշտ Իրանի եւ Լիբանանի շուրջ տեղի ունեցած քաղաքական ձախողութիւններէն ետք, «օգնութեան» կարօտ Թրամփ դիւանագիտական յաջողութիւն պիտի փնտռէ՝ ներքին քաղաքական շահի համար։ Բայց իր սպասած առեւտրական համաձայնութիւնները այժմ ստուերի տակ մնացած են իր ընտրած նոր պատերազմին պատճառով։ Ան Սի Ծին Փինի խոստումը կը փնտռէ, որպէսզի Չինաստանը զէնք չմատակարարէ Իրանին, եթէ լայնածաւալ պատերազմը կրկին բռնկի, ու նաեւ կը փափաքի Չինաստանի օգնութիւնը՝ «Հիւրմիւզ»ի նեղուցը բաց պահելու համար։
Գագաթաժողովէն առաջ Թրամփի տկար դիրքը աւելիով կը խթանէ այն ենթադրութիւնները, թէ Թայուանի հանդէպ ամերիկեան աջակցութեան նուազեցումը կրնայ դառնալ Սիի պահանջած գինը։ Չինաստանի նախագահը շատ լաւ գիտէ, որ Իրանի պատերազմը ամերիկացի ընտրողներուն մօտ խորապէս անյաջող է։ Թրամփը լայնօրէն մեղադրուած է համաշխարհային ուժանիւթի, սննդամթերքի եւ դեղորայքի գիները բարձրացնելու համար։ Եւրոպացի դաշնակիցները մերժած են զինք փրկել, մինչ Ռուսաստան կ՛օգտուի նաւթի գիներէն բարձրացումէն, իսկ աւելի աղքատ երկիրները կը շարունակեն կրել ծանր հետեւանքներ։ Ռազմական ճակատին վրայ եւս Թրամփ յաղթանակներ չկրցաւ ունենալ, ու երեւելի է արդէն, որ իր «հնարած» կիսատ-պռատ եւ անընդհատ փոխուող «խաղաղութեան ծրագիր»ը յայտնուած է բարդագոյն վիճակի մը մէջ։ Ան յուսահատ կերպով կը փափաքի դուրս գալ իր ստեղծած ճահիճէն եւ նուազեցնել Սիի գերակայութիւնը։
Միւս կողմէ, եթէ դիտարկելու ըլլանք Չինաստանի ընդհանուր հայացքը, ապա պիտի նկատենք, որ Թրամփ Չինաստանի համար իսկական պարգեւ մըն է։ Անոր շնորհիւ, Միացեալ Նահանգները աւելի ու աւելի կը դիտուի որպէս յարձակողապաշտ թշնամի կամ անվստահելի դաշնակից։ Ամերիկայի ազդեցութեան անկումը Չինաստանի շահն է։ Թրամփի անկայուն վարքագիծը կ՛օգնէ Սիին՝ Չինաստանը ներկայացնելու որպէս համաշխարհային կայունութեան նոր պաշտպան։ Իրանի ճգնաժամը նաեւ ամերիկեան ուժերը հեռացուցած է Ասիայէն՝ Միջին Արեւելք տեղափոխելով երկու ռազմածովային հարուածային խմբաւորումներ, ինչ որ կը նուազեցնէ Թայուանը եւ տարածաշրջանի դաշնակիցները պաշտպանելու ԱՄՆ-ի կարողութիւնը ապագային՝ չինական յարձակման մը պարագային։
Սակայն այս պատերազմը նաեւ բացասական ազդեցութիւն ունի Չինաստանի տնտեսութեան վրայ՝ բարձրացնելով ուժանիւթի գիները եւ վնասելով համաշխարհային առեւտուրն ու արտածման պահանջարկը։ Անցեալ տարի Իրանի նաւթի արտածումներուն շուրջ 80 տոկոսը գնած էր Չինաստանը, իսկ այժմ ամերիկեան նաւատորմը կը փորձէ արգելափակել այդ մատակարարումները։ Մինչեւ հիմա Փեքին կրցած է մեղմացնել հետեւանքները՝ օգտագործելով իր պաշարները, զարգացնելով կանաչ ուժանիւթը եւ աւելի շատ նաւթ գնելով Ռուսաստանէն եւ Պրազիլիայէն։ Բայց աշխարհի ամէնէն մեծ նաւթ ներմուծողին համար «Հիւրմիւզ»ի նեղուցով անվտանգ նաւարկութիւնը կենսական նշանակութիւն ունի։
Այս եւ այլ պատճառներով է, որ Չինաստանը տարբեր առիթներով երկու կողմերուն ալ կոչ ըրած է վերադառնալ բանակցութիւններու սեղան։ Այս առումով էր անշուշտ, որ Փեքին անցեալ շաբաթ ուղիղ բանակցութիւններ կազմակերպեց Իրանի արտաքին գործոց նախարար Ապպաս Արաղճիի հետ եւ կ՛աջակցի փաքիստանցի միջնորդներուն։ Այդպէս ընելով Փեքին կը յիշեցնէ Սէուտական Արաբիոյ եւ Իրանի միջեւ յարաբերութիւններու վերականգնումը (2023-ին), որ «մաքուր» չինական նախաձեռնութիւն մըն էր։ Սի Ծին Փին վերջերս զգուշացուց «անտառի օրէնք»ին վերադարձի մասին ՝ ըսելով․ «Միջազգային իրաւունքի հեղինակութիւնը պահպանելու համար, չենք կրնար զայն օգտագործել միայն երբ մեզի ձեռնտու է եւ անտեսել՝ երբ մեզի ձեռնտու չէ»։
Միւս կողմէ Ուաշինկթընի մէջ տարածուած է այն կարծիքը, թէ ԱՄՆ-Իսրայէլեան յարձակումը Իրանի դէմ «վախցուցած է» Սիին եւ կրնար զսպել Չինաստանի ձգտումները Թայուանի ու Հարաւային Չինական ծովուն մէջ, եթէ պատերազմը իսկապէս յաջողած ըլլար։ Փոխարէնը, Թրամփ բացայայտեց ամերիկեան ուժի սահմանափակումները՝ թէ՛ ռազմական եւ թէ քաղաքական մակարդակի վրայ։ Թէեւ Սի կը նախընտրէ խաղաղ լուծում մը, սակայն իր առաջնահերթութիւնը Թրամփը Միջին Արեւելքի ճահիճէն դուրս բերելը չէ։ Եւ եթէ ուզէ, ան ունի այն միջոցները, որոնցմով կրնայ երկարացնել ԱՄՆ-ի մղձաւանջը՝ գաղտնի ռազմական աջակցութիւն տրամադրելով Իրանին, ինչպէս որ կատարած է Ռուսաստանի պարագային Ուքրանիոյ մէջ։
Թրամփ, որ կը սիրէ պարծենալ թէ «բոլոր խաղաքարտերը» իր ձեռքին մէջ են, կրնայ պարզել, որ Սիին հանդիպելու պահուն ինք խիստ պակասն ունի այդ խաղաքարտերէն շատերու։ Ասիկա վկայութիւն մըն է այն աշխարհաքաղաքական խառնաշփոթին, զոր ինք ստեղծեց։ Չմոռնանք, որ Թրամփի կողմէ վաւերացուած ԱՄՆ ազգային պաշտպանական ռազմավարութիւնը կը նշէ, թէ Ասիա-Խաղաղ ովկիանոսեան շրջանին մէջ Չինաստանը զսպելը ԱՄՆ-ի գլխաւոր առաջնահերթութիւնն է։ Սակայն Թրամփ իր Միջին Արեւելքի մոլուցքներով ծանրապէս տկարացուցած է ամերիկեան դիրքը։ Եւ ինչպէս միշտ, ուրիշներ կրնան վճարել անոր «ապաշնորհութեան» գինը։ Ահա թէ ինչու Թայուանը, ինչպէս նաեւ Ճափոնը, Հիւսիսային Քորէան եւ Ֆիլիփինները մտահոգուելու լուրջ պատճառ ունին։
Թրամփի Անկայուն Քայլերը եւ Փեքինի Ռազմավարական Առաւելութիւնը
Ամերիկեան վերլուծական շրջանակներուն մէջ կը տիրապետէ այն պատկերացումը, թէ ԱՄՆ նախագահ Տոնալտ Թրամփ Փեքին կը մեկնի գիտակցելով, որ Սի Ծին Փին ունի աւելի լայն ռազմավարական լծակներ։
Այս համատեքստին մէջ Ուաշինկթըն կը փորձէ Չինաստանի ազդեցութիւնը օգտագործել Իրանի հարցով՝ դուրս գալու համար Միջին Արեւելքի ճգնաժամէն։ Սակայն նման քայլի գինը կրնայ ներառել Թայուանի շուրջ զիջումներու վտանգաւոր քննարկում։
Թրամփի արտաքին քաղաքականութիւնը կը բնորոշուի անկայունութեամբ եւ ռազմավարական շարունակականութեան պակասով, ինչ որ զինք մղած է բազմաթիւ ճգնաժամերու միջեւ տատանելու՝ առանց կայուն ելքի։ Այս իրավիճակը կը խորացնէ ԱՄՆ-ի դիւանագիտական անորոշութիւնը եւ կը թուլացնէ վստահութիւնը դաշնակիցներուն մօտ։
Միեւնոյն ժամանակ, Չինաստան–Թայուան լարուածութիւնը կը վերածուի նոր ականադաշտի, ուր ԱՄՆ-ի Միջին Արեւելքի ներգրաւուածութիւնը կը սահմանափակէ Ասիա–Խաղաղ ովկիանոսեան տարածաշրջանին վրայ վերահսկողութեան կարողութիւնը։ Վերլուծաբաններու կարծիքով՝ Փեքինի դիրքերը այս իրավիճակէն առաւել կը ուժեղանան։
Սակայն Չինաստանը եւս զերծ չէ կորուստներէ․ ուժանիւթի բարձր գները եւ համաշխարհային առեւտրի անկայունութիւնը կը վնասեն անոր տնտեսական շահերուն, ինչ որ կը մղէ Փեքինը աւելի շատ շեշտելու բանակցային լուծումները։
Իրական առանցքը կը մնայ Թայուանը․ հարց մը, որ կը շարունակէ սահմանել ԱՄՆ–Չինաստան մրցակցութեան սահմանները եւ կը դառնայ տարածաշրջանային կայունութեան հիմնական վտանգը։
Այս ամբողջին մէջ Թրամփի անկանխատեսելի քաղաքական գիծը կը շարունակէ աւելցնել անորոշութիւնը՝ խորացնելով մեծ տէրութիւններու միջեւ ռազմավարական մրցակցութիւնը։
Սագօ Արեան
«Ժամանակ»/Պոլիս
