image

Հնչեակի մը հետքերով (2)

Հնչեակի մը հետքերով (2)

Առվերի մահով՝ 1850-ին,− թող որ աւելի կանուխ ալ,− մոռացութեան տրուեցան անոր տասնեակ մը թատերախաղերը, ինչպէս նաեւ բանաստեղծութիւնները՝ բացի  ծանօթ հնչեակէն, որուն գեղարուեստական հմայքն ու մանաւանդ բովանդակած առեղծուածը նոր թափով ու տարողութեամբ առարկայ դարձան համընդհանուր հետաքրքրութեան՝ ի Ֆրանսա թէ Ֆրանսայէն դուրս:

Այս ծիրէն ներս յատուկ ուշադրութեան արժանացաւ գրական այն շրջանակը, որուն հաւաքատեղին արքայական գրադարանի՝ Arsénal անուամբ ծանօթ  մէկ սրահակն էր, որ մատենադարանապետ Charles Nodier-ն ՝ իր ժամանակի բազմաբեղուն ակադեմական, գրող ու մտաւորական,  վերածած էր, ինչպէս օրին կը կոչէին՝  «գրական salon»-ի մը, ուր շաբաթական կանոնաւոր պարբերութեամբ կը հանդիպէին օրուան լաւագոյն գրողները՝ առանց սեռի խտրութեան: Այստեղ, ջերմիկ ու կիրթ մթնոլորտի մէջ,  տեղի կ’ունենային անտիպ ու տպագրեալ երկերու բարձրորակ քննարկումներ, գրական-գեղարուեստական բնոյթի ասուլիսներ, խորհրդակցութիւններ, մտքերու փոխանա-կումներ, այլեւ նորանոր  ծանօթութիւններ ու մտերմիկ զրոյցներ:        Godeau fait une lecture au salon bleu, François Hippolythe Debon (1863)

Այս հաւաքոյթներուն կանոնաւոր կը մասնակցէր Առվեր եւս  իր փայլուն օրերուն՝  երեսունականներու առաջին տարիներուն:   Այնտեղ մնայուն ներկայութիւն  էր նաեւ  գրական  շատ լայն հետաքրքրութիւններ ունեցող Մարի Նոտիէն՝ Շառլի քսանամեայ  դուստրը, որ շուտով պիտի  ամուսնանար ու  դառնար   տիկին Marie Mennessier-Nodier (1811−1893). տեսնել աւելի անդին:

Ահա այս դեռատի կնոջ յուշատետրին մէջ է որ Առվեր գրած ու մակագրած է իր հնչեակը՝ զայն,− ինչպէս կ’ըսուի,− «իտալերէնէ թարգմանեալ» պիտակելով, իսկ այդ նոյն հնչեակը Un secret “գաղտնիք մը” խորագիրով մտած է իր քերթուածներու հատորին մէջ՝ 1833-ին:

                                                                            *   *   *

Սիրային այս գաղտնիքը մեկնաբանողները  կը կազմեն չորս տարբեր խումբեր:

ա. Անոնք, որ  անոր ետին կը տեսնեն տիկին Վիկտոր Հիւգոն, որ կը կոչուէր Adèle: Իբրեւ թէ իր հնչեակին 12-րդ եւ 13-րդ տողերուն ծայրը գտնուող fidèle եւ  d’elle բառերու վերջայանգերը այդպէս ալ ծածուկ կ’ոգեկոչեն այդ կնոջ անունն ու յիշատակը: Որեւէ աղբիւր չի լուսաբաներ, թէ Առվեր ե՛րբ եւ ո՛ւր կրնար հանդիպիլ տիկին Հիւգոյին, որպէսզի ծնէր  այն «անանց ու յեղակարծ» սէրը, որուն կ’ակնարկուի հնչեակի երկրորդ տողին մէջ:  Ի վերայ այսր ամենայնի  տիկին Հիւգոն ունեցած է «ի՛ր գաղտնիքը»՝ 1830-ին արտաամուսնական կրակոտ  կապեր հաստատած ըլլալով իր ամուսինին բարեկամներէն  Saite-Beuve հետ, կապ, որ  աւելի ուշ քան 1836-ը կը շարունակուէր անտեղիտալիօրէն՝ նոյնիսկ հակառակ ամուսնոյն կշտամբանքներուն: Այս բոլորը դժուար թէ տիկին Հիւգոն «տրամադրելի» դարձնէին երրորդի մը, որ Առվերն էր:

բ. Ուրիշներ հնչեակի հերոսուհին փնտռած են Առվերի մանկութեան մէկ ընկերուհիին մէջ, որ բանաստեղծը  վաղ պատանութեանը ճանչցած էր հօրը ծննդավայրին՝ Cézy-ի մէջ,  այնպիսի տարիքի մը, ուր ո՛չ կրնար  ամուսնանալ, ոչ՛ սիրահետել: Թող որ մանկամարդուհին շատ կանուխ կը մեռնի, եւ Առվեր  հետագային պիտի թաղուէր անոր շիրիմին շատ մօտ:

Դարու վերջերուն Adolphe Plisson, քաղաքական գործիչ եւ գրող, սեփական հետաքրքրութենէ  մղուած՝ կ’այցելէ Cézy, ուր կը ծանօթանայ 95-ամեայ պառաւի մը՝ Tissier անուանեալ, որ լաւ ճանչցած է Առվերը, որուն հետ ալ ստացած է իր կրթութիւնը: 

− Շատ ուրախ մանչ մըն էր,− կը վկայէ պառաւը:

Plisson հարց կու տայ անոր, թէ արդեօք որեւէ ատեն լսա՞ծ է ընկերոջ բերնէն «Mon  âme a  son secret, ma vie a son mystère» բառերով սկսող բանաստեղծութիւն մը...

Որուն պառաւը կը փութայ պատասխանել.

− Ո՛չ, աւելի ուրախ բաներ կ’արտասանէր,− ու այդպէս ալ կը սպառէ իր  «ծանօթութիւններու»  դիպաշարը:

գ. Շատ աւելի կը հոլովուի անունը Marie Dorval-ի մը (1798−1849):

Ան վեց տարեկանին   կը լքուի հօրմէն,  իսկ քանի մը տարի ետք կը կորսնցնէ մայրն ալ: 16  տարեկանին կը կնքէ առաջին ամուսնութիւնը դերասանի մը հետ, որմէ կ’ունենայ երկու զաւակ, այնուհետեւ կը դառնայ գաւառական բեմերու փնտռուած դերասանուհին: Չորս տարի ետք կ’ամուսնալուծուի՝ պահելով ամուսինին մականունը՝ Տորվալ: Նոյն տարին՝ 1818-ին  կ’անցնի Փարիզ, ուր նոյն յաջողութեամբ հանդէս կու գայ տեղւոյն անուանի բեմերուն վրայ, միւս կողմէ՝ կը սկսի ազատ կենակցիլ երաժշտագէտի մը հետ, որմէ երեք աղջիկ կ’ունենայ մինչեւ 1828: Յաջորդ տարի ուրիշի մը հետ կը կնքէ երկրորդ  պաշտօնական ամուսնութիւն մը՝ երկուստեք համաձայնելով «որ ազատ պիտի ըլլային ունենալու իրենց արտաամուսնական պզտիկ սիրավէպերը»: Ան կը ծանօթանայ օրուան մեծգոյն դերասաններուն, թատերագիրներուն ու այլ արուեստագէտներու: Այս ծանօթութեանց ծիրէն ներս կը կապուի բանաստեղծ եւ թատերագիր Alfred de Vigny-ի հետ, որ գժտուած էր կնոջմէն. այս «պզտիկ սիրավէպին» վրայ շուտով  կու գայ աւելնալու Վիկտոր Հիւգոն եւս,  որուն կինը նոյն տարիներուն կ’արածէր  Sainte-Beuve-ի հետ: Իսկ տարի մը անց՝ 1833-ին Մարի Տորվալ, պահելով հանդերձ  կապերը իր երկու  արու տարփածուներուն հետ,  միասեռական   բուռն կապերով կը յարաբերի  հռչակաւոր գրագէտ ու վիպասանուհի Ժորժ Սանտին հետ՝ առանց որեւէ վնաս հասցնելու իր արուեստին, որ զինք կը տանի մինչեւ Odéon-ի եւ Comédie Française-ի բեմերը, ուր պիտի խաղայ այդ տարիներուն համբաւ շահած  մեծագոյն թատերախաղերուն մէջ եւ դերասաններուն հետ:

Այս բոլորը տեղի կ’ունենային Առվերի ամենափայլուն ու խենթ տարիներուն, եւ ամէն բան կը թելադրէ, որ ան՝ իբրեւ դերասան ու թատերագիր,  հանդիպած ու մօտէն ճանչցած ըլլայ Մարի Տորվալը. սակայն...  հնչեակի տիպարին հետ ոչ մէկ հասարակաց գիծ ունի  Տորվալ. ասոնք երկու էապէս հակադիր ու  բոլորովին անհամատեղելի  էակներ են, որոնք ամէն ինչով կը բացառեն  ու կը վանեն զիրար:

                                                                   *   *   *

դ. Charles Gline, որ առաջինը մանրամասն գրած է Առվերի կենսագրութիւնը, հակում ունէր մատնացոյց ընելու Մարի Նոտիէն (նկարը աջին). «Վստահելի ու արժանահաւատ բարեկամ մը ինծի վկայած է Առվերի հրատարակիչ Hetzel-ի մէկ յայտնութիւնը, թէ բանաստեղծը անձամբ իրեն խոստովանած է, որ իր հնչեակը շարադրելու առթիւ ի մտի ունէր Մարի Նոտիէն»:   

Բանաստեղծ Edouard Grenier իր կողմէ կը հաստատէ այս տեղեկութիւնը, իսկ Adolphe Racot,− ժամանակակից հռչակաւոր  կենսագիր մը,− կը պատմէ, թէ ինք անձամբ  Մարի Նոտիէի յուշատետրին մէջ տեսած է այդ հնչեակը. եւ կ’եզրակացնէ, որ Մարի Նոտիէ «ամէն բան  լաւ գիտէր» եւ հաւանական նախանձ մը խնայելու համար ամուսինին՝ հնարած էր  թարգմանութեան  վարկածը: 

Յաւելուած  

Juliette Récamier (1777−1849) հիմնած է  փարիզեան գրական ամենահռչակաւոր  ու երկարակեաց salon-ը, ուր հանդիպած են  իր ժամանակի մեծագոյն գրողներն ու արուեստագէտները: Սովորական salon-ի մը սահմաններէն դուրս գալով՝ ան  հանդիսացաւ  գրականութեան իսկական կաճառ մը, ուր ձեւաւորուեցան ժամանակի մեծագոյն գլուխ-գործոցները:



Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com