24.09c
Երեվան
չրք, օգս 19
ԸՆթերցումներս (66)
Անհամասեռութիւն (9)
Շարահիւսական անհամասեռութիւն (բ)
Անհամասեռութիւնը երբեմն այնքան լաւ սքողուած է, այլ խօսքով՝ ծուղակը այնքան լաւ լարուած է, որ յատուկ ճիգ եւ ուշադրութիւն կը պահանջէ անկէ խուսափումը:
Օրինակ՝
***Եւրոպական Միութիւնը կը ձգտի Ռուսիոյ մօտ եղող երկիրները դնել ընտրութեան առջեւ՝ կա՛մ ըլլալ Ռուսիոյ հետ, կա՛մ Արեւմուտքի» («Ազդակ», 13-2-2019):
Սա այնքան ճիշդ ու հարազատ կը թուի: Այսուհանդերձ անհամասեռ են կամ կրկնադիր շաղկապներով համադասուող բառերը. առաջին կամ-ը դրուած է ուղղական հոլով անորոշ դերբայի մը վրայ՝ ըլլալ, երկրոդը դրուած է սեռական հոլով յատուկ անունի մը վրայ՝ Արեւմուտքի:
Մինչդեռ պարտէինք ունենալ՝
---Եւրոպական Միութիւնը կը ձգտի Ռուսիոյ մօտ եղող երկիրները դնել ընտրութեան առջեւ. ըլլալ՝ կա՛մ Ռուսիոյ հետ, կա՛մ Արեւմուտքի»:
Ուր Ռուսիոյ եւ Արեւմուտքի կատարելապէս համասեռ են. Երկուքն ալ յատուկ անուն են, երկուքն սեռական հոլով ունին:
***Վստահ չէինք, թէ մեր նախագիծը իրապաշտ էր եւ կրնար գործադրուիլ:
Սա իր կարգին շատ քողածածուկ ծուղակ մըն է, ուր համադասուած են երկու տարաբնոյթ բայեր. ասոնք կարելի էր սրբագրել հետեւեալ ձեւով.
---Վստահ չէինք, թէ մեր նախագիծը իրապաշտ եւ գործադրելի էր:
Ուր համադասուած են երկու ածական ստորոգելիներ եւ անոնց հասարակաց էական բայը:
***Ուսուցիչս մատնանշեց շարադրութեանս (1)սահուն լեզուն, սակայն (2)ուղղագրական մեծաթիւ սխալներ ունէի:
Ունինք շատ իւրայատուկ անհամասեռութիւն մը, ուր համադասուած են որոշիչ- որոշեալ բառակապակցութիւն մը (1) եւ... ամբողջ նախադասութիւն մը (2):
---Ուսուցիչս մատնանշեց շարադրութեանս սահուն լեզուն եւ ուղղագրական մեծաթիւ սխալներս:
***Որքան մեծ հմայք ունին Հալէպի (1)արդիական ճաշարաններն ու սրճարանները, նոյնքան, եթէ ոչ աւելի հմայիչ են (2)հնաոճ ճաշարաններն ու սրճարանները:
Այստեղ բաղդատութեան հիմունքով համադասուած են Հալէպի արդիա-կան(1) եւ հնաոճ(2) համասեռ ճաշարանները. բոլորովին աննկատելի անհամա-սեռութիւն մը կը գտնենք բայերուն միջեւ. առաջինը ներգործական է՝ ունին, երկրորդը չէզոք է՝ են: Սրբագրութիւնը կու տայ.
---Որքան մեծ հմայք ունին Հալէպի արդիական ճաշարաններն ու սրճա-րանները, նոյնքան, եթէ ոչ աւելին ունին հնաոճ ճաշարաններն ու սրճարանները:
Կամ՝
---Որքան հմայիչ են Հալէպի արդիական ճաշարաններն ու սրճարանները, նոյնքան, եթէ ոչ աւելի, հմայիչ են հնաոճ ճաշարաններն ու սրճարանները:
Շարահիւսական անհամասեռութեան ուրոյն օրինակ մըն է Երուանդ Օտեանի հետեւեալ շարադրանքը.՝
***Բժիշկը քննեց տղան, լեզուն նայեցաւ, կոկորդը նայեցաւ, աչքերուն նայեցաւ եւ վճռաբար ըսաւ...» («Փանջունի», նախաբան):
Նայեցաւ բային տրուած է երեք խնդիր երկու տարբեր հոլովներով՝ լեզուն եւ կոկորդը՝ հայցական, իսկ աչքերուն՝ տրական:
Նայիլ բայը ինքնին չէզոք է, սակայն Օտեան զայն կիրարկած է իբրեւ քննել, այսինքն ներգործաբար. ուրեմն յարգելով իր ոճը, ըսենք՝
---կոկորդը նայեցաւ, լեզուն նայեցաւ, աչքերը նայեցաւ եւ վճռաբար ըսաւ...
* * *
Հետեւեալը շարահիւսօրէն անհամասեռ մտածուած կառոյց մըն է, որուն վրայ կ’աւելնայ շարադրական անբարեկարգութիւնը եւս.
***(1)Ո՞ր պատանին պիտի փափաքի մտնել հայկական գրականութեան եւ մշակոյթի մարզը, եւ (2)նոյնիսկ հաւանաբար իր ենթագիտակիցին մէջ պիտի խորշի մայրենի լեզուէն» (Յարութ Չեքիճեան, «Ազդակ», 3-6-2015):
Այս համադասական բարդ նախադասութեան առաջին բաղադրիչը(1)՝ «Ո՞ր... մարզը», հարցական նախադասութիւն մըն է, մինչ երկրորդը(2)՝ «նոյնիսկ... լեզուէն», ունի պատմողական/հաստատական բնոյթ. միւս կողմէ՝ պատանիին ենթագիտակիցը կը պատկերացնէ:
-- նախ նոյնիսկ -ով, որ բացարձակ ինքնավստահութիւն կ’արտայայտէ,
--ապա հաւանաբար-ով, որ տատամսում, կասկած, շփոթ կ’արտայայտէ:
Լուծումներ՝
---Ո՞ր պատանին պիտի փափաքի մտնել հայկական գրականութեան եւ մշակոյթի մարզը եւ իր ենթագիտակիցին մէջ պիտի չխորշի մայրենի լեզուէն:
---Ո՞ր պատանին պիտի փափաքի մտնել հայկական գրականութեան եւ մշակոյթի մարզը՝ առանց ենթագիտակիցին մէջ խորշելու մայրենի լեզուէն:
* * *
Հետեւեալ անհամասեռութիւնը յատուկ է համբակ շարադրողներուն. ***Մայրը այն նուիրական արարածն է, որ Աստուած զինք իր փոխանորդը նշանակեց («Հասկ», ՁԴ տարի, թիւ 8-9, էջ 665):
Այստեղ քերականօրէն համաեդասուած են՝
--որ յարաբերական դերանունը, որ հայցական է եւ ուղիղ խնդիրը «նշանակեց» բային,
--զինք դերանունը եւս, որ իր կարգին հայցական հոլով ուղիղ խնդիրն է նմանապէս «նշանակեց» բային:
Պարզ է, որ երկրորդը աւելորդ է.
---Մայրը այն նուիրական արարածն է, որ Աստուած իր փոխանորդը նշանակեց:
Արմենակ Եղիայեան
armenag@gmail.com
