Հրատապ լուրեր:

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (35)

Լեզուական փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը  (35)

Մնացորդաց

            Հայերէնն ու թրքերէնը (դ)

            --Ածականի սաստկական աստիճան

            Թրքերէնը ածականին  յատկանիշը կը սաստկացնէ՝ առջեւէն անոր կցելով զանազան վանկեր, որոնք թելադրուած կ’ըլլան ածականի առաջին վանկէն. օրինակ՝ bim.biyaz, որ հայերէնը կը թարգմանէ իւրովի վանկով մը՝ ճեփ-ճերմակ: Սա իր կարգին գրաբարի մէջ գոյութիւն չունէր, եւ տեղի ունեցած է  թրքերէնի թելադրանքով եւ պատճէնումով:

            bom.boş         պաս-պարապ                                   kos.kocaman  խոփ-խոշոր

            büs.büyük      խոփ-խոշոր                                      bem.beyaz     ճեփ-ճերմակ

            dep.derin       խոփ-խորունկ                                  sep.serin         զոփ-զով                    

            dop.dolu         լեփ-լեցուն                                        sep.sert           կապ-կարծր

            düp.düz          շիփ-շիտակ                                       kap.kalın        հափ-հաստ   kıp.kırmızı            կաս-կարմիր                                     sip.siyah         սեփ-սեւ

            kıp.kısa          կապ-կարճ                                        up.uzun          եփ-երկար

            Ճիշդ ի՞նչ օրէնքով կ’ընտրուին այս սաստկացուցիչները, − յայտնի չէ, եթէ իսկապէս կայ նման օրէնք մը: Նկատելի է թրքերէն կառոյցներուն մէջ ձայնային ներդաշնակութիւնը. սաստկացուցիչն է, որ կ’ենթարկուի համապատասխան ածականի ձայնաւորին: Յատկանշական ներդաշակութիւն մըն ալ նկատելի է հայերէն բառերուն մէջ. սաստկացուցիչը միշտ ունի ածականին  ձայնաւորը:   

            --ժողովրդական առածներ

            Համատեղ կենակցութեան երկար դարերուն հայերէնը հետեւողականօրէն որդեգրած է  թրքերէնի ժողովրդական առածները,  որոնց ծագումը որեւէ հայու  մտքով դժուար թէ վերագրուէր թուրքին կամ թրքերէնին, այնքան հարազատ կը հնչեն անոնք. տեսնենք մէկ քանին.

            լեզուն ոսկոր չունի                                                  dilin kemiği yok        

            ծուռ նստինք, շիտակ խօսինք                               eğri oturalım doğru konuşalım

            երես տուինք, աստառն ալ կ’ուզէ                         yüz verdik astarınıda istiyor

            անձրեւէն փախանք, կարկուտի բռնուեցանք   yağmurdan kaçtık doluya tutulduk

            շունը կը հաջէ, կարաւանը կ’անցնի                    it havlar kevran geçer

            ձուկը գլխէն կը հոտի                                              balık baştan kokar

            կճուճը գլորեցաւ, իր խուփը գտաւ                       tencere yuvarlandı kapağını buldu

            մեծ էշը ախոռը մոռցանք                                       büyük eşeyı  ahırda unuttuk

            անուշ լեզուն օձը ծակէն կը հանէ                        tatlı söz yılanı deliğinden çikarır

            էշը հեծեր՝ էշ կը փնտռէ                                         eşeğe binmiş eşek arıyor.                  

            քիթէն ինկողը հազար կտոր կ’ըլլայ                    burnundan düşen bin parça olur.

            կարճ օրուան շահը պզտիկ կ’ըլլայ                      kısa günün kâri az olur.

            --մաղթանքներ եւ անէծքներ

            Որոնք այնքան սովորական են մինչեւ այսօր ոչ միայն ժողոխրդախօսակցական հայերէնին, այլեւ լայնօրէն  մուտք գործած են գրական-գեղարուեստական մարզ  եւս:

                        գլուխդ ողջ ըլլայ                                          Աստուած տայ

                        անցած ըլլայ                                                 ասոր ալ փառք

                        աչքդ լոյս                                                       շատ տարիներու

                        նպատակիդ չհասնիս                                 եղած չըլլայիր

                        քիթէդ-բերնէդ գայ                                       Աստուծմէ գտնես

                        օճախդ մարի                                                            Աստուած պելադ տայ       

            --առօրեայ հաղորդակցական  ասոյթներ

            Որոնք բառացի կը կիրարկուին նաեւ թրքերէնի մէջ:

                        մարդ գլուխ                                                   կրակի գին

                        գրպանը ծակ                                                շուքէն կը վախնայ

                        քաշելիք ունինք                                           ա՞յս էր ըլլալիքը

                        խօսքս անոր                                                 մեղքը վիզդ

                        գործիս  կու գայ                                            Աստուած խելք տայ

                        մեր մէջը մնայ                                              տակը չեմ մնար

                        հոգիդ սիրես                                                 ըլլալիքը եղաւ

                        համը փախաւ                                               եղբօրս ըսեմ

                        խելքիս պիտի գայ                                        բերանս բանալ մի՛ տար    

            Ասոնք իրենց կարգին այնքան համարկուած են մեր արդի աշխահաբարին, որ մարդ պիտի դժուար հաւատար, թէ եկուոր փոխառութիւններ ըլլային այսպիսիները:              --Փոխաբերական նշանակութեան նոյնութիւն         

            Ստորեւ կը բերենք այդպիսիներու շատ երկար շարքէն նմուշներ, որոնք իրենց բուն նշանակութեան կողքին՝ հայերէնն ու թրքերէնը կը կրեն փոխաբերական նո՛յն նշանակութիւնը եւս.                                        

                        կանչել                       çağırmak                     երգել                         

                        կոխել                         basmak                        տպել

                        հանել                         çikarmak                    հնարել

                        նստիլ                         oturmak                      արժել

                        քաշել                         çekmek                       կշռել

                        քշել                             sürmek                        առաջնորդել

                        խօսքը բռնել             sözünü tutmak           յարգել, գործադրել

                        ինքզինք բռնել          kendini tutmak          ինքզինք զսպել 

                        պարապ տեղը          boş yerinde                 ի զուր

            

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com