5.09c
Երեվան
շբթ, փտր 21
«Արեւելք»-ի տեղեկություններով, փետրվարի 21-ին նշվող Մայրենի լեզվի համաշխարհային օրվան ընդառաջ, Թուրքիայի Դիարբեքիրի քաղաքապետարանը Դիարբեքիրի Բաղլար շրջանում բացել է հատուկ այգի՝ մայրենի լեզվի իրավունքը պաշտպանելու և դրա մասին իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար:
Այս նախաձեռնությունը, որը ուշադրություն է հրավիրում Թուրքիայում վտանգված լեզուների վրա, նպատակ ունի ամրապնդել մշակութային հիշողությունը և տեսանելի դարձնել լեզվական բազմազանությունը։
Բաղլարում գտնվող այգին քրդերենով կոչվում է «Գյուլիստանա Զիմանան», որը թարգմանաբար նշանակում է «Լեզուների վարդերի այգի»։
Թուրքիայում վտանգված լեզուներով ձևավորվել են առանձին տարածքներ, որտեղ երևում են լազերեն, համշեներեն, աբխազերեն, հայերեն, զազայերեն և երկրի այլ փոքրամասնությունների լեզուներով գրություններ: Հայերենով կարդում ենք՝ «Հայկական փողոց», «Սիրել», «Լեզուն գոյութիւն է» եւ այլն։
Համշենահայ գրող Մհեր Պեքարեանը՝ նորաբաց այգում, հայկական ցուցանակների մոտ
Յուրաքանչյուր բաժնի մուտքի մոտ տեղադրված ճեպարձագանքները (QR կոդերը) այցելուներին հնարավորություն են տալիս տեղեկություններ ստանալ համապատասխան լեզվի մասին և ծանոթանալ այգում գտնվող բառերի իմաստներին։
Բացման արարողությանը ներկա են եղել Դեմոկրատական կուսակցության պատգամավորներ Ադալեթ Կայան և Ջեյլան Աքչան, ինչպես նաև Դիարբեքիրի քաղաքապետարանի համանախագահներ Սերրա Բուջակը և Դողան Հաթունը, շրջանային քաղաքապետարանների համանախագահները և բազմաթիվ քաղաքացիներ: Միջոցառմանը մասնակցել են նաև Լեզվական իրավունքների մոնիթորինգի, փաստաթղթավորման և հաշվետվությունների ցանցի (DHİBRA) անդամները։
Միջոցառմանն ընթերցվել է նաեւ հայտարարություն, որը տարածվել է 25 լեզվով, այդ թվում՝ հայերենով։ Ահա հայերենը․
«Լեզուն ապրեցնե՛լ է
Մայրենի լեզուն իրաւունք է, լռեցնելը՝ անարդարութիւն։
Մայրենի լեզուի իրաւունքը հիմնական, անօտարելի եւ չքննարկուելի մարդկային իրաւունք է։ Այս իրաւունքի պաշտպանութիւնը միայն մշակութային հարց չէ․ ան պարտադիր է լեզուական արդարութեան եւ հաւասար քաղաքացիութեան համար։
Եթէ մայրենի լեզուի իրաւունքի առջեւ ծառացած քաղաքական, տնտեսական եւ վարչական արգելքները չվերցուին, արդարութենէն խօսիլ անհնար է։ Խաղաղ ապրելու երաշխիքը բազմալեզու հասարակութեան մէջ հաւասար իրաւունքներ ունենալն է։
Մինչեւ այսօր կիրարկուած միալեզու ձուլման քաղաքականութիւնները լեզուական բազմակարգութիւնը վտանգ մը ներկայացուցին, որ պէտք է վերացուէր։ Սակայն երբ լեզու մը լռի, իր հետ կը տանի ոչ միայն իր բառերը, այլ նաեւ իր ցաւերը, ուրախութիւնները, հեքիաթներն ու աշխարհին ձգած հետքերը։
Լեզուն միայն հաղորդակցութեան գործիք չէ․ ան ինքնութեան, յիշողութեան եւ հասարակական յարաբերութիւններու ամենէն հիմնական կազմող տարրն է։ Լեզուն միայն մշակոյթի կրողն չէ․ ան պատմականօրէն ժխտուած ինքնութիւններու, ճնշուած գոյատեւման ձեւերու եւ լռեցուած ձայներու արտայայտութեան տարածք է։
Մեր մայրենի լեզուներուն կրթութենէ մինչեւ մամուլ, արուեստէ մինչեւ մշակոյթ, փողոցէ մինչեւ պաշտօնական հաստատութիւններ՝ բոլոր հրապարակային տարածքներու մէջ ազատօրէն գոյութիւն ունենալը հաւասար եւ արժանաւոր կեանքի անբաժանելի պայմանն է։
Կրթութեան եւ մշակոյթի քաղաքականութիւնները պէտք է որոշուին այն սկզբունքով, թէ բոլոր լեզուները մեր համատեղ արժէքն են։ Մանուկներուն իրենց մայրենի լեզուներով մտածելու, երազելու եւ նախակրթարանէն համալսարան՝ բոլոր աստիճաններուն մէջ մայրենի լեզուով կրթութիւն ստանալու հնարաւորութիւն տուող քաղաքական եւ հասարակական կառոյցը կերտելը մեր բոլորին ուշացած պարտականութիւնն է։
Մեր լեզուներուն կենդանի պահելը, զարգացնելը եւ հրապարակային ծառայութիւններու մէջ հաւասար, մատչելի ու տեսանելի կերպով տեղ գրաւելը շնորհք չէ․ ան պետութեան եւ բոլոր հրապարակային հաստատութիւններուն պատմական պարտաւորութիւնն է։ Այս առումով, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Մանկան Իրաւունքներու Համաձայնագրին 17-րդ, 29-րդ եւ 30-րդ յօդուածներուն վերաբերող ամրագրուած վերապահութիւններու վերացումը եւ Համաձայնագրի շրջագծին մէջ ստանձնուած պարտականութիւններու լիարժէք իրականացումը այս պատմական պարտաւորութեան պարզ եւ առաջնահերթ պահանջն է։
Լեզուական Իրաւունքներու Հսկողութեան, Փաստաթղթաւորման եւ Հաղորդագրութեան Ցանցի (DHİBRA) բաղադրիչներ ըլլալով՝ կը կրկնենք մեր բոլոր մայրենի լեզուներուն պաշտպանութեան, կենդանի պահելու եւ վերակենդանացնելու կոչը։
Բոլոր ժողովուրդներուն՝ Համաշխարհային Մայրենի Լեզուի Օրը շնորհաւոր ըլլայ»։
