8.09c
Երեվան
շբթ, փտր 14
Ինչու պատերազմը աւելի վաղ չկանգնեցուեց, ինչպէս հասանք նոյեմբերի 9-ին
Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ փաստաթուղթի ստորագրման համար նախ եւ առաջ էական դեր խաղցած է Շուշիի անկումը․ այս մասին յայտարարած վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան՝ 44-օրեայ պատերազմի հանգամանքներն ուսումնասիրող Ազգային Ժողովի քննիչ յանձնաժողովի 20 յունիսի նիստին։
Ան յիշեցուցած է իր նախկին յայտարարութիւնները, որ եթէ չստորագրէր այդ փաստաթուղթը՝ 25 000 զինուոր կը յայտնուէր շրջափակման մէջ։
Ըստ Փաշինեանի՝ այդ փաստաթուղթը պատերազմը դադրեցնելու հինգերորդ փորձն էր։ Առաջինը տեղի ունեցած է 7 հոկտեմբերին, երբ ծննդեան առիթով զանգած էր շնորհաւորելու Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինը։
Այդ օրը Ռուսիոյ նախագահի հետ հրադադարի վերաբերեալ ընդհանուր եզրայանգման եկած են, Ռուսիոյ նախագահը խոստացած է խօսիլ Ատրպէյճանի ղեկավարի հետ։ Երեկոյեան Փութինն իրեն տեղեկացուցած է, թէ Ատրպէյճանը պատրաստ չէ երթալու հրադադարի։
«Այսուհանդերձ, Պուտինն ասաց, որ պայմանաւորուել է յաջորդ օրը խօսել Ալիեւի հետ։ Յաջորդ օրը ադրբեջանական կողմը նախապայման ունէր. ակնկալում էր, որ առանց մարտի իրենց յանձնուի Ֆիզուլին, եւ հայկական ուժերը Արաքսի ափով նահանջեն մինչեւ Խուդաֆերի ջրամբար, այնպէս որ՝ ջրամբարը լինի Ադրբեջանի վերահսկողութեան տակ»,- յայտնած է Փաշինեանը։ Ատրպէյճանի պահանջներէն մէկն ալ ներթափանցողներ Ասքերովի եւ Կուլիեւի վերադարձն էր։ Անոնք 2014-ին Արցախի մէջ դատապարտուած էին ազգային ատելութեան շարժառիթներով մարդը առեւանգելով սպանելու, կազմակերպուած խումբի կողմէ անչափահասի նկատմամբ զէնքի գործադրմամբ բռնութիւն գործադրելու, լրտեսութեան, Ղարաբաղի պետական սահմանը կազմակերպուած խումբի կողմէ հատելու, հրազէն եւ ռազմամթերք կրելու համար։
Փաշինեանը յայտնած է, որ այս ամէնուն դիմաց ոչ թէ պատերազմը պիտի դադրեցուէր, այլ մարդասիրական հրադադար պիտի յայտարարուէր՝ առանց երաշխիքի, որ ռազմական գործողութիւնները չեն վերսկսիր։
Ան, այդուհանդերձ, իր պայմանները առաջադրած է, որմէ ետք տեղի ունեցած է եռակողմ առաջին հանդիպումը՝ Փութինի նախաձեռնութեամբ։ Յայտարարուած է մարդասիրական հրադադար 2020-ի 10 հոկտեմբերին, որ այդպէս ալ չպահպանուեցաւ։
Փութինին ուղիղ հարցրեցի՝ ինչ անեմ, որ պատերազմը կանգնի
2020-ի 13 հոկտեմբերին Նիկոլ Փաշինեանը դիմած է Վլատիմիր Փութինին ու խնդրած՝ պատասխանել ուղիղ հարցի՝ «ինչ պէտք է անեմ, որ հրադադար հաստատուի, որ պատերազմը կանգնեցուի»։
Վլատիմիր Փութինը կարծիք յայտնած է, որ կարելի է փորձել հինգ շրջաններու վերադարձի դիմաց պատերազմը կանգնեցնել՝ առանց Ղարաբաղի կարգավիճակի որեւէ յստակեցման։
Կողմերը պայմանաւորուած են այդ ուղղութեամբ սկսիլ աշխատանքները։
Այնուհետեւ Նիկոլ Փաշինեանը պատմած է, որ 17 հոկտեմբերին Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնը հանդէս եկած է նախաձեռնութեամբ, որ կողմերու մինջեւ հրադադար հաստատուի։ Յաջորդ օրը կողմերը ընդհանուր յայտարարի եկան ու հրադադարի հաստատման մասին յայտարարութիւն ըրին։
Այս յայտարարութենէն ետք, ըստ Փաշինեանի, կրակն ընդհանրապէս չէ դադրեցուած։
Ես դէմ էի Մեղրիում խաղաղապահների կանգնեցմանը
Փաշինեանը կրկին խօսած է Փութինի հետ քննարկումներու մասին։ 19 Հոկտեմեբերի կէսօրին Ռուսիոյ նախագահը հեռախօսազրոյցի ընթացքին ըսած է, որ դեռ տարիներ առաջ մշակուած ռուսական ծրագրի պայմաններով կարելի է փորձել կանգնեցնել պատերազմը. «Վերադարձրւում են եօթ շրջանները՝ հինգ գումարած երկու ձեւաչափով, լուծւում է Լաչինի միջանցքի հարցը, Ղարաբաղի հարցը մնում է առանց յստակեցման»։
Անկէ ետք Փաշինեանը հրաւիրած է արտախորհրդարանական ուժերու ներկայացուցիչները, յետոյ Անվտանգութեան խորհուրդի նիստ տեղի ունեցած է։ Ըսած է, որ կը պատրաստուի զանգել Փութինին ու յայտնել, որ կ'ընդունի այդ տարբերակը։
«Արտախորհրդարանական ուժերի ներկայացուցիչների հետ հանդիպմանն ասացի, որ ես իրենց հրաւիրել եմ, որովհետեւ համարում եմ, որ իրենց տեղեկացնելով՝ նաեւ հանրութեանն եմ տեղեկացնում։ Ես ուզում եմ, որ հանրութիւնը տեղեակ լինի։ Դահլիճում նստելու տեղ չկար։ Ասացի, որ սա անում եմ ուղղակի հանրութեանը տեղեկացնելու ռեժիմով, ոչ թէ, որ դուք ինձ հետ կիսէք պատասխանատւութիւնը»։
«Երեկոյեան զանգահարեցի ու Ռուսաստանի Դաշնութեան նախագահին ասացի, որ պատրաստ եմ նման պայմաններով պատերազմը դադարեցնելուն։ Ռուսաստանի նախագահը զանգեց ու ասաց, որ Ադրբեջանը պատրաստ է պատերազմը կանգնեցնելուն, բայց ակնկալում է, որ դրա դիմաց կը ստանայ բոլոր եօթ շրջանները։ Բայց սա ամբողջը չէր. հոկտեմբերի 19-ին Ռուսաստանի նախագահն ինձ ասաց, որ Ադրբեջանի նախագահն ունի եւս մէկ պայման՝ նա ակնկալում է, որ ադրբեջանցի փասխստականները, որոնք հակամարտութիւնից առաջ կազմում էին Շուշիի 90 տոկոսը, վերադառնան Շուշի»։
Այսպիսով՝ Ատրպէյճանն առաջարկած էր, որ Շուշիի մէջ ըլլար առնուազն 90 տոկոս ատրպէյճանական բնակչութիւն, անոնք պէտք է Շուշին Ատրպէյճանին կապող առանձին ճանապարհ ունենային, որ դուրս ըլլար Լաչինի միջանցքէն։
«Դա նշանակում է, որ Լաչինի միջանցքը չի գործելու, որովհետեւ ադրբեջանցիները ցանկացած պահի կարող էին այն փակել։ Վերջին շրջանի իրադարձութիւններն այն ժամանակուայ իմ կանխատեսումներն ապացուցեցին»,- նշած է Փաշինեանը։
Բացի այդ, ըստ Փաշինեանի, Մեղրիի մէջ պէտք է տեղակայուէին խաղաղապահներ, որ Նախիջեւանը կապուի Ատրպէյճանին, ինչին ինքը կտրականապէս դէմ էր։
23 Հոկտեմբերին ի յայտ եկաւ հրադադարի հաստատման ամերիկեան նախաձեռնութիւնը, սակայն այն եւս արդիւնք չտուաւ։
Ըստ Փաշինեանի՝ մարտադաշտին մէջ խնդիրներն այդ ընթացքին աւելի կը սրէին, 9-րդ պաշտպանական գիծի՝ Ջրականի ուղղութեամբ, ճեղքում եղած էր։
Հասկանում էի, որ Շուշին այլեւս ետ բերել հնարաւոր չէր
Փաշինեանն ըսած է, որ 8 նոյեմբերին արդէն հասկացած էր, որ Շուշին այլեւս ետ բերել չեն կրնար։ Այդ ընթացքին Լեռնային Ղարաբաղի նախագահը կ'ահազանգէր ստեղծուած ծանր իրավիճակի մասին։
Նոյեմբեր 8-ին ու 9-ին Փաշինեանը Փութինի հետ ունեցած է շուրջ 20 խօսակցութիւն։
«Շատ արագ պարզ դարձաւ, որ Ադրբեջանը չի ընդունում Աղդամը Հադրութի դիմաց բանաձեւը։ Ի վերջոյ քննարկումների արդիւնքում հասանք մի տեքստի, որտեղ ոչինչ չէր ասւում Շուշիի մասին, ոչինչ չէր ասւում Հայաստանի տարածքով միջանցք ստեղծելու մասին։ Նոյեմբերի 9-ի առաւօտեան ես ստորագրեցի այդ յայտարարութիւնը»։
Փաշինեան շեշտած է՝ ոչ թէ երեկոյեան, այլ առաւօտեան ստորագրած է, այնուհետեւ պարզուած է, որ Ատրպէյճանը այդ թուղթը չէ ստորագրած ու առաջ քաշած է նոր պահանջներ։
«Գործընթացի կուլմինացիան երեկոյեան էր, երբ պարզուեց, որ Ադրբեջանը գործնականում համաձայնեցուած տեքստին նոր լրացումներ է առաջարկում։ Սա նշանակում էր, որ առաւօտեան իմ ստորագրած տեքստն այլեւս ուժի մէջ չէ։ Այն պահին, երբ Ռուսաստանի նախագահն ասաց, որ Ադրբեջանի նախագահն առաջարկում է տեքստի մէջ աւելացնել Տաւուշի անկլաւների մասին կէտ, ես ասացի, որ բացառւում է՝ նման յայտարարութիւն ստորագրեմ։ Որոշ ժամանակ անց պարզուեց, որ համաձայնութիւն է ձեռք բերուել այդ կէտը հանել տեքստից։ Ի վերջոյ, ես ստորագրեցի այն փաստաթուղթը, որն աւելի վատն էր, քան առաւօտեան տարբերակը, բայց աւելի լաւն էր միւսներից, որոնցից մէկը Մեղրիի միջանցք էր ենթադրում, միւսը՝ անկլաւների մասին կէտ»,- նշած է Փաշինեան։
Ինչպէս Ինկաւ Շուշին
Պատերազմի ընթացքին՝ հոկտեմբերի կէսերէն ետք, ըստ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի, հասկնալով, որ Շուշիի անկիւնաքարային նշանակութիւնը աւելի ընդգծուած է՝ «բոլոր հրահանգները Շուշին ամրացնելու, պաշտպանութիւնը կազմակերպելու վերաբերեալ էր»։
44-օրեայ պատերազմի հանգամանքներն ուսումնասիրող Ազգային Ժողովի քննիչ յանձնաժողովի նիստին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը յայտնած է, թէ այս ամէնէն ետք ի վերջոյ «հաստատուել է տպաւորութիւն, որ ամէն անհրաժեշտն արուած է»։
«Բայց այդ, նախապատրաստական գործողութիւններից շատ չանցած լուր եկաւ, թէ ադրբեջանցիների մի խումբ Զառիսլի գիւղի հատուածում ճեղքել է մեր պաշտպանութիւնն ու կանգնել Լաչին-Ստեփանակերտ ճանապարհին, այսինքն՝ ըստ էութեան փակել ճանապարհը»,-ըսած է Փաշինեանը՝ աւելցնելով, որ այս լուրն իրեն յայտնած է Արցախի նախագահը, սակայն Զինուած ուժերու գլխաւոր շտաբը չէր հաստատած այդ տեղեկութիւնը։
«Սա, ի դէպ, պատերազմի ընթացքում արդէն մօտ մէկ տասնեակ անգամ կրկնուած իրավիճակ էր, երբ Լեռնային Ղարաբաղի նախագահը լուր էր յայտնում, գլխաւոր շտաբը չէր հաստատում, այնուհետեւ որոշ ժամանակ անց հաստատում էր այդ տեղեկութիւնը։ Այս անգամ էլ այդպէս եղաւ, երբ տեղեկութիւն ստացանք, որ ադրբեջանական ուժերը ճանապարհից կրակել են քաղաքացիական մեքենայի վրայ»։
Ըստ վարչապետի՝ «այս կէտից սկսուեց Շուշիի սողացող անկումը»։
«Շուշիից անհանգստացնող լուրեր էին գալիս, որ քաղաք ադրբեջանական առաջին խումբն է մտել, յետոյ երկրորդն ու այդպէս շարունակ։ Ի վերջոյ, նոյեմբերի 7-ի կէսօրին Գլխաւոր շտաբի պետ Օնիկ Գասպարեանը ինձ զեկուցեց Շուշիի անկման մասին»,- ըսած է Փաշինեանը։ Փաշինեանը, ի դէպ, նոյեմբերի 9-ի երեկոյեան իր դիմատետրեան էջին յայտարարած էր, թէ «Շուշիի համար մարտերը շարունակւում են»։
«Սա ծանր լուր էր ինձ համար, որովհետեւ բոլոր խօսակցութիւններում ասել էի, որ Շուշին պէտք է պահուի։ Առաջին արձագանգս հետեւեալն էր՝ կատարէք՝ ինչ խոստացել էք։ Ի վերջոյ, ինձ զեկուցեցին հակագրոհների մասին, յետոյ ասացին, որ Շուշիում են։ Մինչեւ եռակողմ յայտարարութեան ստորագրման պահն ինձ զեկուցում էին, որ Շուշիի մի մասը Պաշտպանութեան բանակի վերահսկողութեան տակ է»,-ըսած է Փաշինեանը։
Փաշինեանն ամփոփած է` եռակողմ յայտարարութեան ստորագրումէն երկու օր անց, երբ վերադարձած է լիարժէք աշխատանքի, իրեն ըսած են, թէ Շուշիի մէջ ոչ մէկ զինուոր ունին։
