11.09c
Երեվան
երք, ապր 28
Վիրաւոր, բայց կանգուն․ Իրանի «խաղ»ը դեռ չէ աւարտած
Վերջին շրջանին -ԱՄՆ-Իրան դիմակայութիւնը դարձած է միջազգային քաղաքական օրակարգի առանցքային թեմաներէն մէկը։ Սակայն ամէնէն հիմնական հարցը կը մնայ նոյնը, թէ իրականին մէջ ո՞վ յաղթեց այս պատերազմին։ Ռազմական առումով կողմերէն ոչ մէկը կրնայ ամբողջական յաղթանակի մասին խօսիլ․ բախումները մնացին սահմանափակ, իսկ ուղղակի լայնածաւալ պատերազմը կանխուեցաւ։ Բայց քաղաքական եւ հոգեբանական դաշտին մէջ պատկերը աւելի բարդ է։ Իրանը փորձեց ցուցադրել, որ տակաւին ի վիճակի է հակադարձելու եւ դիմադրելու, մինչդեռ Միացեալ Նահանգները փորձեց պահել զսպման եւ ճնշման իր ռազմավարութիւնը՝ առանց ամբողջական պատերազմի մը մէջ մտնելու։
Այս համապատկերին մէջ յաճախ կը բարձրանայ նաեւ մէկ այլ կարեւոր հարց՝ արդեօք ճեղք գոյութիւն ունի՞ Իսրայէլ- ԱՄՆ գիծին վրայ։ Իրականութիւնը այն է, որ թէեւ ռազմավարական դաշինքը կը շարունակէ մնալ ամուր, սակայն տարբերութիւններ կը նշմարուին մօտեցումներուն մէջ։ Իսրայէլ կը ձգտի աւելի կտրուկ եւ վճռական քայլերու՝ նպատակ ունենալով ոչ միայն զսպել, այլեւ արմատախիլ ընել Իրանի տարածաշրջանային ազդեցութիւնը։ Մինչդեռ ԱՄՆ-ը աւելի զգուշաւոր մօտեցում կը ցուցաբերէ՝ փորձելով խուսափիլ լայնածաւալ պատերազմէն եւ պահպանել միջազգային հաւասարակշռութիւնը։
Այս տարբերութիւնը «կը բացայայտէ» նաեւ Իսրայէլի պահանջները այս փուլին։ Անոնք չեն սահմանափակուիր միայն անվտանգութեան ապահովումով, այլ կը միտին Իրանի ազդեցութեան ամբողջական քանդման՝ Լիբանանի, Սուրիոյ եւ այլ ճակատներու վրայ։ Այլ խօսքով՝ խնդիրը միայն ռազմական չէ, այլ համակարգային։
Միւս կողմէ, ներամերիկեան քաղաքականութիւնը եւս չի կրնար դուրս մնալ այս զարգացումներէն։ Տոնալտ Թրամփի պարագային, նման իրավիճակները երկակի ազդեցութիւն կրնան ունենալ։ Մէկ կողմէ՝ արտաքին ճգնաժամը կրնայ օգտագործուիլ որպէս ուժի եւ առաջնորդութեան ցուցադրում, իսկ միւս կողմէ՝ երկարատեւ լարուածութիւնը եւ անորոշութիւնը կրնան վերածուիլ ներքին քննադատութեան աղբիւրի։ Հետեւաբար, հարցը բաց կը մնայ՝ այս զարգացումները կը վնասե՞ն, թէ կը զօրացնեն անոր դիրքերը։
Ամենէն մեծ անորոշութիւնը, սակայն, կը վերաբերի ապագային․ արդեօք կարելի՞ է այս դիմակայութիւնը աւարտուած համարել։ Իրականութիւնը կը յուշէ, որ մենք աւելի շատ գործ ունինք ոչ թէ աւարտի, այլ ընդմիջումի հետ։ Տարածաշրջանային լարուածութիւնը կը շարունակուի, եւ կողմերը կը պահեն իրենց ռազմական ու քաղաքական լծակները՝ յաջորդ փուլին համար։
Ի վերջոյ, հիմնական հարցը կը վերաբերի Իրանի ապագային։ Կրնա՞յ արդեօք երկիրը վերականգնիլ եւ վերակազմաւորուիլ, թէ արդէն հասած է թուլացման այնպիսի փուլի, որ ետդարձը դժուար է։ Իրանի իսլամական հանրապետութեան համակարգը տակաւին կը ցուցաբերէ դիմադրողականութիւն՝ հիմնուած իր ներքին կառոյցներուն եւ տարածաշրջանային ցանցերուն վրայ։ Սակայն ճնշումները՝ տնտեսական, ռազմական եւ քաղաքական, կը շարունակեն կուտակուիլ։
Այս բոլորին մէջ մէկ բան յստակ է․ «պատերազմ» կոչուածը աւելի բարդ երեւոյթ է, քան պարզ ռազմական բախումը։ Այստեղ յաղթանակը յաճախ կը չափուի ոչ թէ գրաւուած տարածքներով, այլ ազդեցութեամբ, դիմադրողականութեամբ եւ ապագայի կարողութեամբ։ Իսկ այս առումով՝ խաղը դեռ աւարտած չէ։
Լիբանանեան «Հանգոյց»ը
Միացեալ Նահանգներու համար շատ կարեւոր շատ կարեւոր «լուծել» «Լիբանանեան հիմնահարց»ը։ Այստեղ բացատրել ինչ է «Լիբանանեան հարց»ը։ Սկսած «Պաղեստինեան խնդրէ»ն անցնելով մինչեւ «Հըզպալլա»ի հարցը, Լիբանան կը շարունակէ ոչ միայն մաս կազմել Իրանի «արտաքին ձեռքեր»ու համակարգին, այլ այդպիսով ալ խոչընդոտել Միացեալ Նահանգներու կողմէ մշակուած քաղաքականութիւնները կամ առաջադրանքները։
Չմոռնանք այստեղ մասնաւորել, որ 2024 թուականի հոկտեմբերէն ի վեր, երբ հրադադար կնքուեցաւ մէկ կողմէ Իսրայէլի եւ միւս կողմէ Լիբանանի կառավարութեան միջեւ, Միացեալ Նահանգները հետամուտ եղաւ լիբանանեան մարմինները համոզելու, որպէսզի աշխատին «Հըզպալլա»ն զինաթափելու ուղղութեամբ։
Այստեղ հարկ է «բանալ» այս հատուածը եւ ընթերցողներուն բացատրել, կամ հարց տալ այն մասին, թէ Լիբանանի կառավարութիւնը ինչքանով ներուժ ունէր «Հըզպալլա»ն ամբողջապէս զինաթափելու ուղղութեամբ։
Կար անշուշտ կարողութեան հարց ու ատկէ անդին կար ներքին հաւասարակշռութիւններու լուրջ հարցադրում։ Ներքին առումով մինչեւ հիմա ալ Իսրայէլի հետ «խօսելու» դրոյթը կը շարունակէ մնալ բարդ եւ դժուարամարս մօտեցում մը։ Այդ առումով ալ Լիբանանի քաղաքական գործիչներուն մեծ մասը «կը սոսկան» այդ ուղղութեամբ մտածելէ։
Չմոռնանք անշուշտ, որ Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահը «զտարիւն» քաղաքական գործիչ մը չէ։ Ան երկրի նախագահն է, բայց դժուար է ըսել, որ ան «քաղաքական գիծ»ի մը հաւատացողն է, կամ քաղաքական գիծ մը առաջ տանողն է, մանաւանդ, որ բազմիցս յայտարարած է, որ իր պաշտօնավարութեան աւարտէն անմիջապէս ետք ան պիտի հեռանայ իր աթոռէն եւ պիտի լքէ «քաղաքական կեանք»ը։ Այս բոլորէն անդին հիմա էական հարցումը մէկն է, թէ ինչ ընթացք պիտի ունենան գալիք օրերու զարգացումները։
«Հըզպալլա»ն պիտի ընդունի՞, որ նախագահ Աուն առաջ քաշէ իր առաջարկը՝ ուղղակիօրէն բանակցութիւններ վարել՝ Իսրայէլ տէրութեան հետ, թէ ատոր որպէս «պատասխան» կամ «արձագանգ» ներսէն պիտի «պայթեցնէ» երկիրը։ Կերպով մը «գրաւէ» Պէյրութը, ստիպէ, որ երկրի սիւննի վարչապետ՝ Նաուաֆ Սալամը հրաժարական տայ եւ այդպիսով ալ նախագահական պաշտօնը առնէ իր ձեռքերուն մէջ…։
Կամ թէ «Հըզպալլա»ն բաւարար ուժը չունի ամբողջ գետինը շարժելու։
Անշուշտ այստեղ չպէտք է մոռնալ կամ «անտեսել», որ Լիբանանի համար եղած ճիգերուն առընթեր հիմնարար դեր ունեցաւ պաշտօնական Թեհրանը։
Ոչ ոք կրնար մտածել, որ հինգշաբթի երեկոյեան ԱՄՆ նախագահ պիտի կարողանար յայտարարել, թէ Լիբանան եւ Իսրայէլ համաձայնութեան եկած են հրադադարի մը շուրջ, մինչ մինչեւ այդ յայտարարութեան լսելի դառնալը Իսրայէլի վարչապետը անընդհատ կը շարունակէր սպառնալիքներ տեղացնել «Հըզպալլա»ի ուղղութեամբ։
Եւ անշուշտ հոս է, որ իրական հարց կը ծագի, որ ինչքան էր Իրանի ներուժը, որ այդ երկիրը հակառակ իր վիրաւոր վիճակին կարողացաւ «ինքզինք պարտադրել» ու հրադադար «նուիրել» փոքրիկ Լիբանանին։
Հարցումները շատ են ի հարկէ, ու յառաջիկայ օրերը ցոյց պիտի տան, թէ ինչքանով ամուր է Իսրայէլի եւ Լիբանանի մէջ գոյացած հրադադարը, ու բաց աստի ինչ ուղղութեամբ մարմին պիտի ստանայ Թեհրան- Ուաշինկթըն գործարքը։
Մերձաւոր Արեւելքի անաւարտ «խաղ»ը պիտի շարունակուի…
Ընդհանուր պատկերին մէջ, այս զարգացումները կը բացայայտեն Միջին Արեւելքի այն խորքային իրողութիւնը, որ տարածաշրջանը այլեւս չի գործեր պարզ դաշինքներու եւ յստակ ճակատներու տրամաբանութեամբ։ ԱՄՆ–Իրան պայքարը, ինչպէս նաեւ Լիբանանի շուրջ բարդ իրավիճակը, ցոյց կու տան բազմաշերտ ուժային համակարգ մը, ուր ռազմական, քաղաքական եւ հոգեբանական գործօնները միաժամանակ կը գործեն։
ԱՄՆ-Իրան առանցքին վրայ տեսանելի է «չբացայայտուած պատերազմի» մը տրամաբանութիւն։ Կողմերը կը խուսափին ուղղակի լայնածաւալ բախումէ, բայց միաժամանակ կը շարունակեն մաշեցման ռազմավարութիւնը․ Իրանը՝ իր տարածաշրջանային ցանցերով եւ ազդեցութեան օղակներով, իսկ ԱՄՆ-ը՝ տնտեսական ճնշումներով, դիւանագիտական մեկուսացման փորձերով եւ զսպման քաղաքականութեամբ։ Այս փոխազդեցութիւնը կը ստեղծէ իրավիճակ մը, ուր ոչ մէկ կողմ կը հասնի վճռական գերակայութեան, բայց եւ ոչ մէկ կողմ կը հրաժարի իր նպատակներէն։
Այս անորոշ վիճակը ինքնին կը դառնայ ռազմավարութիւն․ երկարաձգուած լարուածութիւնը երբեմն աւելի օգտակար կը դառնայ, քան արագ լուծումը, որովհետեւ ան կը պահպանէ ազդեցութեան լծակները եւ կը խուսափի անկանխատեսելի պատերազմի հետեւանքներէն։
Լիբանանի պարագային պատկերն ալ նոյնքան բարդ է, բայց աւելի տեղայնացած բազմաշերտութեամբ։ Երկիրը կը գտնուի ներքին համակարգային ճնշումներու եւ արտաքին ազդեցութիւններու խաչմերուկին մէջ։ «Հըզպալլա»-ի հարցը այստեղ պարզ ռազմական կամ անվտանգային խնդիր չէ, այլ պետական կառուցուածքի ներսէն եկող քաղաքական հավասարակշռութեան հարց։ Լիբանանի պետութիւնը, իր սահմանափակ կարողութիւններով եւ բարդ համայնքային կառուցուածքով, փաստօրէն կը շարժի նուրբ գիծի վրայ՝ փորձելով պահել ներքին կայունութիւն՝ միաժամանակ դիմագրաւելով արտաքին պահանջներ։
Այս պայմաններուն մէջ, ցանկացած քայլ՝ ըլլայ զինաթափման փորձ կամ արտաքին ճնշումներու ուժեղացում, կրնայ հեշտօրէն վերածուիլ ներքին ճգնաժամի։ Ահա թէ ինչու Լիբանանը յաճախ կը դառնայ ոչ թէ լուծման տարածք, այլ ժամանակաւոր հավասարակշռութիւններու դաշտ, ուր բոլորը կը փորձեն խուսափիլ վերջնական բախումէն, բայց միաժամանակ չեն կրնար կառուցել կայուն լուծում։
Իրանի դերակատարութիւնը երկու ճակատներուն մէջ ալ առանցքային է։ Ան ոչ միայն տարածաշրջանային ազդեցութեան ցանց ունի, այլեւ կը գործէ որպէս ճնշման եւ հակակշռի գործօն՝ թէ՛ ԱՄՆ-ի, թէ՛ Իսրայէլի, թէ՛ Լիբանանի ներքին քաղաքականութեան մէջ։ Սակայն այս ազդեցութիւնը եւս սահմաններ ունի՝ տնտեսական ծանր վիճակ, միջազգային ճնշումներ եւ ներքին դժգոհութիւններ, որոնք աստիճանաբար կը նուազեցնեն խուսանաւելու սահմանները։
Այս ամբողջ պատկերը կը բերէ մէկ ընդհանուր եզրակացութեան․ Միջին Արեւելքը այսօր կը գտնուի ոչ թէ լուծման, այլ վերաձեւաւորման փուլին մէջ։ Հին ուժային ճարտարապետութիւնը տակաւին ամբողջովին չի քանդուած, բայց նոր հաւասարակշռութիւններ ալ չեն ձեւաւորուած։ Արդիւնքը՝ երկարատեւ անորոշութիւն է, ուր բոլոր կողմերը միաժամանակ ուժեղ են եւ սահմանափակ, ազդեցիկ եւ խոցելի։
Եւ արդէն այս պատճառով ալ, ներկայ գործընթացները պէտք է հասկնալ ոչ թէ իբրեւ վերջնական հանգուցալուծումի ճանապարհ, այլ իբրեւ երկար խաղ մը, ուր իրական «յաղթանակ»ը կը չափուի ոչ թէ մէկ ճակատամարտով, այլ կարողութեամբ՝ դիմանալու, պահելու դիրքերը եւ սպասելու յաջորդ փուլին։
Սագօ Արեան
«Ժամանակ»/Պոլիս
