12.09c
Երեվան
չրք, մյս 13
Շուշիի Յովհաննէս Մկրտիչ կամ Կանաչ ժամ հայկական եկեղեցին լրիւ աւերուած է ատրպէյճանցիներու կողմէ, այժմ այն վերանորոգման անուան տակ կը վերածուի ուղղափառ եկեղեցւոյ: Այս մասին յայտարարութիւն տարածած է Արցախի Հանրապետութեան Պատմական միջավայրի պահպանութեան պետական ծառայութիւնը:
Հաղորդագրութեան մէջ նաեւ կը նշուի. «Շուշիի յուշարձանների մէջ առանձնակի հետաքրութիւն է ներկայացնում Վերին թաղի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ կամ Կանաչ Ժամ եկեղեցին: Կանաչ Ժամ է (կանաչ եկեղեցի) կոչուել այն պատճառով, որ ժամանակին եկեղեցու գմբէթը եղել է կանաչ գոյնի: Եկեղեցու զանգակատան մուտքի վերնամասում առկայ է կառուցման տարեթուի մասին արձանագրութիւն . «Բաբայեան Ստեփանոս Յովհաննէս: Վախճանուած Մկրտիչ եղբօր յիշատակին, 1847»:
Վերջերս ընկերային ցանցերի օգտատէր ոմն Էլնուր Ալլահուերտիեւը վերադարձել է Կանաչ ժամ եկեղեցին ռուսականացնելու անշնորհակալ գործին: Հարկ է նշել, որ եկեղեցու ռուսականացման տենդը Ատրպէյճանում նոր երեւոյթ չէ: Ժամանակին Ֆուատ Ախունտովն էր անհիմն կերպով այն համարում «ռուս ուղղափառների»: 1960-ականների կէսերին Պաքւում որոշուեց քшնդել քաղաքի հայկական մասը ` ադրբեջանցի վերաբնակիչների համար «բնակելի տարածքըէ ընդլայնելու եւ ի հարկէ Շուշիի հայկական հետքերը վերшցնելnւ համար: Այդ ընթացքում քшնդուել են հայկական երեք` եւ պահպանուած ռուսական մէկ եկեղեցիները, nչնչшցուել մի քանի հայկական գերեզմшնшտներ ` գեղեցիկ խաչքարերով եւ հnւշшրձшններով:
«Կանաչ ժամ» եկեղեցին, որը Ֆուատ Ախունտովը անհիմն համարում է «ռուս ուղղափառների», վերածուել է պատկերասրահի:
Իսկ որն է Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցու նախապատմութիւնը: Պահպանուել է վկայութիւն, համաձայն որի, 1840թ. իշխանութիւնների յատուկ կարգադրութեամբ, ապագայ Վերին Թաղ են տեղափոխուել Ներքին Թաղի մահմեդական միջավայրում ապրող բոլոր հայերը 56 ընտանիք (ՀԱԱՅ Арм. Ֆ. 56. ց. 1.. գ 2199. թ.1 -2), ովքեր Ներքին Թաղում ունէին քարաշէն, փայտեայ ծածկով Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, ինչը խօսում է թաղամասում հայերի ծանրակշիռ թուակազմի մասին): Փաստաթղթում ասւում է, որ մահմետականների կողմից հայերը ճնշումների էին ենթարկւում, ինչը յանգեցրել է վերջիններիս վերաբնակեցմանը (ՀԱԱՅ Арм. Ֆ. 56. ց. 1.. գ 2199. թ.1 -2):
Այդ նոյն փաստաթղթից պարզ է դառնում, որ Վերին Թաղ տեղափոխուելուց յետոյ, նոր տեղում կառուցուել է փայտաշեն մատուռ, որը պահպանուել է մինչեւ 1848թ, երբ նրա տեղում կառուցուել է Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ քարաշէն եկեղեցին: Հետաքրքիրն այն է, որ երկար ժամանակ այդ եկեղեցին կոչւում էր Վերին Թաղի Սուրբ Աստուածածնի եկեղեցի: Քաղաքի ստորին մասում, մոտովորապէս այժմեան ծածկած շուկայի տեղում էր գտնւում ռուսական դասական ճարտարապետական մոտիվներով կառուցուած բիւզանդածէս ուղղափառ եկեղեցի, ռուսական պաշտօնեաների եւ կայազօրի համար, որը դժբախտաբար չի պահպանուել: Դրան կ'անդրադառնանք առանձին:
Ինչ վերաբերւում է Էլնուրի մտքի ճամարտակմանը ուղղափառ եկեղեցուն հարիր գմբէթի վերաբերեալ, ապա դա ընդամէնը ժամանակի ճարտարապետական ոճի ազդեցութեան հետեւանք էր, որը սակայն չի պահպանուել, երբ արցախեան առաջին պատերազմի ժամանակ աւերուած եկեղեցին յետագայում վերականգնուել է:
Կարող է վաղն էլ Էլնուրը Դադիվանքի ռուսականացման փորձով ներկայանայ, ի՞նչ իմանաս»:
