22.09c
Երեվան
շբթ, սպտ 05
Եթէ բոլորը հեռանան, ո՞վ պիտի մնայ պատմելու, թէ հոս ժամանակին հայեր կ՚ապրէին։
Ամուտայի մէջ այսօր այդ պատմութիւնը դեռ մէկ հայու շրթներուն վրայ է։
Գէորգ Մուշեղեան։
Մարդ մը, որ կրնար հեռանալ։
Բայց մնաց։
Որովհետեւ երբեմն մարդը իր հողէն չի բաժնուիր, նոյնիսկ երբ հողին վրայ իրենիններէն գրեթէ ոչ ոք այլեւս չէ մնացած։
Սագօ Արեան Լրագրողի էջ-էն կը կարդանք՝
Ինծի համար, որպէս լրագրող, տարերք եղած է խօսիլ, վկայագրել ու պատմել աշխարհի ամէնէն հեռաւոր «հայկական կէտեր»ուն մէջ ապրող հայերուն մասին։
Անոնք իմ հերոսներս են, որոնց մասին վկայագրելը նախ եւ առաջ հաճոյք է, ապա՝ գործ կամ աշխատանք։ Անոնց մէջ իմ արմատներուս շունչը կայ, եւ ճիշդ այդ է, որ ամէնէն աւելի կ՚արժեւորեմ ու կը սիրեմ։
Այսօր այդ պատմութիւններէն մէկուն հետ եմ՝ Սուրիոյ Ամուտա քաղաքին մէջ, ուր հանդիպած եմ Գէորգ Մուշեղեանին՝ Ամուտայի վերջին հայուն։
«Ամուտայի մէջ ես միակ հայն եմ մնացած»
Սուրիոյ հիւսիս-արեւելքը՝ Թուրքիոյ սահմանին մօտ, Ամուտա քաղաքը այսօր կը պահէ այնպիսի մը պատմութիւն մը, որուն մասին շատ քիչ կը խօսուի։
Այստեղ ժամանակին հայեր կային։ Ընտանիքներ, տուներ, եկեղեցիներ, դպրոցներ, ընկերական շրջանակներ, առօրեայ կեանք մը։ Քրիստոնեայ համայնքը մեծ էր, հայերն ալ այդ կեանքին մէկ մասն էին։
Այսօր այդ իրականութիւնը գրեթէ գոյութիւն չունի։
Իմ խօսակիցս Գէորգ Մուշեղեանն է՝ Ամուտայի վերջին հայը։
Պարոն Գէորգը, շատ հաւանաբար տեղի արաբներուն կողմէ ալ «Պարոն» մակդիրով ճանչցուած ու կոչուած, ծնած է այդ շրջանին մէջ, հոն հասակ առած, ուսում ստացած, աշխատած եւ իր ամբողջ կեանքը կապած այդ հողին։
Շատերու համար հեռանալը թերեւս բնական որոշում պիտի ըլլար։ Տագնապներ, պատերազմ, անապահովութիւն, տնտեսական դժուարութիւններ, պետական կառոյցներու փլուզում, տուներու քանդում եւ համայնքներու ցրւում։
Բայց Գէորգ Մուշեղեան մնացած է։
Մնացած է ոչ թէ որովհետեւ իր կեանքը այնտեղ աւելի դիւրին էր, այլ որովհետեւ սիրած է իր հողը։
Այն հողը, որուն վրայ ծնած է, որուն մէջ մեծցած է, որուն համար ուսանած է, աշխատած է եւ մասնագիտացած։ Ան գիւղատնտես է, նաեւ ճարտարապետ, եւ 41 տարի աշխատած է կառավարութեան հետ՝ զբաղելով հողերու, ցանքերու եւ գիւղատնտեսական աշխատանքներու վերահսկողութեամբ։
Ան այն մարդոցմէ է, որոնք հողը միայն իբրեւ հող չեն տեսներ։
Հողը իրենց համար յիշողութիւն է։
Հողը տուն է։
Հողը կեանք է։
Եւ գուցէ հոս է Գէորգ Մուշեղեանի պատմութեան ամենացաւոտ մասը։
Որովհետեւ ան այսօր այդ հողին վրայ կը մնայ գրեթէ առանց իր ժողովուրդին։
«Ամուտայի մէջ ես միակ հայն եմ մնացած», կ՚ըսէ ան։
Այս մէկ նախադասութիւնը որքան պարզ է, նոյնքան ծանր։
Անոր ազգականները գրեթէ բոլորը հեռացած են։ Ծնողները մահացած են։ Եղբայրը Քուէթ կը բնակի, քոյրերը՝ Ամերիկա։ Ընկերները, որոնց հետ տարիներ շարունակ կեանք կիսած էր, գրեթէ բոլորը հեռացած են։
Իսկ ինք՝ մնացած է։
Ամուտան գիւղատնտեսական քաղաք է։ Ցորեն կը ցանուի, ոչխար կը պահուի, չրամբար կայ, անցեալին նաեւ բամպակ կը մշակուէր։ Բայց պատերազմներն ու տնտեսական փլուզումը այստեղ ալ փոխած են կեանքի պայմանները։
Պետական հիմնարկները չեն գործեր նախկինին պէս։ Փաստաթուղթեր ոչնչացած են, աշխատանքներ կասած են, մարդիկ իրենց թոշակներուն ու եկամուտներուն սպասած են ամիսներ ու տարիներ։
Գէորգ Մուշեղեան մէկ նախադասութեամբ կը նկարագրէ այս իրականութիւնը.
«Քանդել շատ դիւրին է։ Շինելը տարիներ կը պահանջէ»։
Ամուտայի պատմութիւնը միայն քանդուած շէնքերու պատմութիւն չէ։
Անիկա քանդուած համայնքներու պատմութիւն է։
Ժամանակին քաղաքին մէջ շուրջ 2800 քրիստոնեայ ընտանիք կար։ Չորս եկեղեցի՝ հայկական, սուրիական, կաթոլիկ եւ բողոքական։ Այսօր այդ համայնքը գրեթէ գոյութիւն չունի։
Հայկական տուները տակաւին կրնաս տեսնել։
Տունը կայ։
Բայց հայը չկայ։
Եկեղեցիները, դպրոցները, շէնքերը, փողոցները կրնան դեռ մնալ որպէս լուռ վկաներ, բայց անոնցմէ շատերուն տէրերը հեռացած են։ Ոմանք մեռած են, ոմանք գաղթած, ուրիշներ իրենց տուները կորսնցուցած են։
Երբ ժողովուրդ մը կը հեռանայ, միայն մարդը չէ, որ կը հեռանայ։
Կը հեռանայ քաղաքի մը յիշողութիւնը։
Կը հեռանայ լեզուն։
Կը հեռանայ սովորութիւնը։
Կը հեռանայ եկեղեցիին զանգը, դպրոցին ձայնը, տան մը մէջ խօսուած մայրենի բառը։
Եւ վերջաւորութեան կը մնայ շէնքը՝ առանց իր մարդոց։
Գէորգ Մուշեղեան այդ դատարկութեան մէջ մնացած վերջին հայերէն մէկն է, աւելի ճիշդ՝ Ամուտայի մէջ վերջին հայը։
Ան կը շարունակէ իր կեանքը։ Երբեմն գիւղատնտեսական դեղերու խանութները զինք կը կանչեն, որովհետեւ բոյսերու եւ գիւղատնտեսութեան մասնագէտ է։ Գամիշլի ամիսը մէկ անգամ կ՚երթայ։ Հասաքէի կողմերը տարիներէ ի վեր չէ գացած։
Իր շուրջը աշխարհը փոխուած է, բայց ինք կը շարունակէ ճանչնալ այդ հողը։
Գիտէ ուր ջուր կայ։
Գիտէ ուր ցորեն կը ցանուի։
Գիտէ հողը։
Եւ թերեւս ատոր համար ալ չէ հեռացած։
Ան Հալէպի համալսարանը աւարտած է 1988-ին։ Ուսում ստացած է, աշխատած է, քանի մը անգամ Ամերիկա գացած-եկած է։ Իր ընտանիքը այսօր աշխարհի տարբեր կողմերը ցրուած է։
Բայց ինք վերադարձած է իր տեղը։
Իր տունը։
Իր հողը։
Ամուտան այսօր համեմատաբար ապահով է, բայց այդ ապահովութիւնը չի վերականգներ այն, ինչ կորսուած է։
Քաղաքի մը ժողովրդագրութիւնը փոխուած է։
Քրիստոնեայ համայնքը նօսրացած է։
Հայութիւնը հեռացած է։
Իսկ մէկ հայ մնացած է։
Գէորգ Մուշեղեան։
Անոր պատմութիւնը հետեւաբար պէտք չէ կարդալ միայն իբրեւ անձնական ընտրութեան մը պատմութիւն՝ «ինչո՞ւ չհեռացաւ» հարցումով։
Պէտք է կարդալ նաեւ իբրեւ Սուրիոյ հայութեան ցրւումին եւ անհետացող ներկայութեան մը պատմութիւն։
Որովհետեւ երբ Գէորգ Մուշեղեան կ՚ըսէ՝
«Ամուտայի մէջ ես միակ հայն եմ մնացած»,
ան միայն իր մասին չի խօսիր։
Ան կը խօսի ամբողջ քաղաքի մը անցեալին մասին։
Եւ գուցէ նաեւ այն մեծ հարցումին մասին, որ կը մնայ մեր առջեւ.
Եթէ բոլորը հեռանան, ո՞վ պիտի մնայ պատմելու, թէ հոս ժամանակին հայեր կ՚ապրէին։
Ամուտայի մէջ այսօր այդ պատմութիւնը դեռ մէկ հայու շրթներուն վրայ է։
Գէորգ Մուշեղեան։
Մարդ մը, որ կրնար հեռանալ։
Բայց մնաց։
Որովհետեւ երբեմն մարդը իր հողէն չի բաժնուիր, նոյնիսկ երբ հողին վրայ իրենիններէն գրեթէ ոչ ոք այլեւս չէ մնացած։
( Գէորգ Մուշեղեանի հետ Սագօ Արեանի կատարած հարցազրոյգը՝ աւելի ուշ)։
