Խմբագրական Պայքարի. «Առանց նախապայմաններու... Թուրքիոյ սպառնալիքը»

Խմբագրական Պայքարի. «Առանց նախապայմաններու... Թուրքիոյ սպառնալիքը»

Հայաստան-Թուրքիա բանակցութիւնները հասան արդէն հոն ուր պիտի հասնէին: Անոնք սկիզբ առած էին իբրեւ հետեւանք նախագահ Պայտընի ուղիղ պահանջին, որուն ընթացք տուաւ նախագահ Էրտողան, որովհետեւ Ուաշինկթընի եւ Անքարայի յարաբերութիւնները յանգած էին ծայր աստիճան լարուած վիճակի: Նախագահ Պայտըն մինչեւ անգամ կը մերժէ անձամբ հանդիպիլ Թուրքիոյ նախագահին:

Լարուածութեան գլխաւոր պատճառը Թուրքիոյ կողմէ գնումն էր ռուսական S-400 հրթիռներու. բան մը որ հանդիպեցաւ Ուաշինկթընի ընդդիմութեան: Այդ բարդութեան վրայ եկաւ աւելնալ Թուրքիոյ սպառնալիքը չորրորդ անգամ արշաւելու Սուրիոյ սահմաններէն ներս 30 քիլոմեթր եւս աւելցնելու իր գրաւման տարածքը, սուրիական հողի իր նուաճումներուն վրայ. այդ արշաւանքին բուն նպատակն էր կոտորել քրտական այն խմբաւորումները (YPG) որոնք սատարած էին Իսլամական պետութեան դէմ մղուած Ամերիկայի պայքարին:

Ի սկզբանէ պարզ էր որ Թուրքիան այնքան ալ խանդավառ չէր Հայաստանի հետ բանակցելու, սակայն համերաշխողի տպաւորութիւն թողելու համար ամերիկեան իշխանութեանց մօտ` սկսաւ ձեւացնել որ լուրջ բանակցութեանց մէջ էր Հայաստանի հետ, գնահատականներ ստանալով Ուաշինկթընէն եւ Եւրոպական Միութենէն:

Հայաստան եւ Թուրքիա մեծաշռինդ կերպով ծանուցեցին որ ներկայացուցիչներ նշանակած էին երկկողմ խօսակցութեանց համար. Ռուբէն Ռուբինեան` Հայաստանի կողմէ իսկ Սարտար Քըլըչ Թուրքիոյ կողմէ հանդիպեցան չորս անգամ, վերջինը` Յուլիս 1ին, Վիեննայի մէջ: Առաջին երեք հանդիպումներէն ետք հրապարակուած հաղորդագրութիւններու մէջ նշուած էր որ կողմերը կը բանակցին առանց նախապայմաններուª սահմանները բանալու եւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու: Վերջին հանդիպումէն ետք հրապարակուած հաղորդագրութիւնը զանց առած էր ՙառանց նախապայմաններ՚ու նշումը:

Այլապէս ալ Թուրքիա առաջին օրէն պարզած էր որ Հայաստանի հետ իր բանակցութիւնները կը համադրէ Ատրպէյճանի հետ, ինչ որ անիմաստ կը դարձնէր ՙառանց նախապայմաններ՚ու բացատրութեան նշանակութիւնը:

Սակայն, Հայաստան այնպէս կը ձեւացնէր որ հաւատացած էր Թուրքիոյ կողմէ առաջ նշուած բացատրութեան թէ իրօք բանակցութիւններու մէջ նախապայմաններ չկային: Սակայն, այդ խաբկանքը երկար չտեւեց, եւ Անքարա եկաւ պայթեցնելու սուտի այդ փուչիկը:

Արդարեւ, թրքական լրատու միջոցներուն տրուած հարցազրոյցի մը ընթացքին Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարը` Մեւլուտ Չաւուշօղլու յայտարարեց. ՙմենք յստակ քայլեր չենք տեսներ Հայաստանի կողմէ Զանգեզուրի [միջանցք] եւ խաղաղութեան դաշնագրի ուղղութեամբ. Հայաստանի ղեկավարութիւնը, առաջնորդութեամբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի, պէտք է դրական քայլեր առնէ. բառերը առանձնապէս նշանակութիւն չունին՚: Եւ ապա ան աւելցուց. ՙՀայաստան ուզէ կամ ոչ` այս է իրականութիւնը. մենք մէկ ազգ եւ երկու պետութիւն ենք. այդ պատճառաւ ալ, եթէ խաղաղութիւն պիտի ըլլայ` ամէն կողմ պէտք է քայլեր առնէ, ներառեալ Վրաստանն ու Միջին Ասիական երկիրները: Մենք կը սպասենք որ Հայաստան շօշափելի քայլեր առնէ Զանգեզուրի հարցին մէջ, ինչպէս նաեւ համապարփակ խաղաղութեան դաշնագրի եւ մեզի հանդէպ՚:

Այս յայտարարութիւնը անսքող սպառնալիք մըն է պատերազմի. այսինքն, եթէ Հայաստան ընթացք չտայ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի պահանջներուն` խաղաղութիւնը երաշխաւորուած պիտի չըլլայ, եւ խաղաղութեան բացակայութիւնը պատերազմն է:

Առաջին հերթին այս բանակցութեանց տէրը Ամերիկայի նախագահն է. եթէ Ամերիկա հետեւողական կերպով տէր չկանգնի իր առաջադրութեան` Թուրքիա պիտի նախաձեռնէ այն նպատակին զոր ծրագրած է աւելի քան մէկ դարէ ի վեր: Չմոռնանք որ նախագահ Էրտողան Դեկտեմբեր 10ին (2020) Շուշիի մէջ յայտարարեց որ իրենք եկած են Կովկաս` իրականացնելու համար Էնվեր փաշայի կիսատ թողած գործը ...:

Այսպէսով թուրքը իր դիմակը պատռած է ցոյց տալու համար իր իսկութիւնը:

Որպէսզի բանակցութիւնները ակնկալուած արդիւնքը տան` Թուրքիա կը պահանջէ Հայաստանէն ա. Խաղաղութեան դաշնագիր կնքել Ատրպէյճանի հետ եւ ապա` բ. Յանձնել Զանգեզուրի միջանցքը Պաքուի: Առաջին պարագան կը նշանակէ Հայաստանի կողմէ ճանաչում Ատրպէյճանի հողային ամբողջականութեան ներառեալ Արցախը եւ բ. Պաքուի պայմաններով Զանգեզուրի միջանցքի բացումը, կը նշանակէ Հայաստանի հողային ամբողջականութեան կիսում եւ հրաժարում ինքնիշխանութենէ: 

Պր. Չաւուշօղլուի սպառնալիքը նախ մարտահրաւէր մըն է նախագահ Պայտընի որ կը հաւատար բանակցութեան միջոցաւ խաղաղութիւն ստեղծել տարածաշրջանին մէջ:

Երկրորդ պարագային ան մարտահրաւէր մըն է Ռուսաստանին, քանի այդ երկրին արտաքին գործոց նախարարը Լաւրով, իր Երեւան կատարած վերջին այցելութեան յստակօրէն պարզեց թէ բացուելիք ճանապարհներն ու հաղորդակցութեան այլ միջոցները պիտի վերահսկուին համապատասխան երկիրներու իշխանութեանց կողմէ. այսինքն թէ Զանգեզուրի անցքը պիտի կառավարէ Հայաստանի իշխանութիւնը:

Վերջին հակադարձութիւնը եկաւ Իրանի գերագոյն հոգեւոր պետէն` Այաթոլլա Ալի Խամանէէն, որ Յուլիս 18ի եռակողմ գագաթաժողովէն ետք նախագահներ Փութինի եւ Էրտողանի ուղղելով իր խօսքը ըսաւ. ՙԻսլամական հանրապետութիւնը պիտի չհանդուրժէ եւ պիտի չարտօնէ ոեւէ քաղաքականութիւն կամ ծրագիր որ կ'առաջադրէ փակել Իրանի եւ Հայաստանի սահմանը, որովհետեւ այդ սահմանը հազարամեակներու պատմութիւն ունի՚:

Հայաստանի մէջ բարձր գնահատանքով դիմաւորուեցաւ Իրանի մեծաւորին այս հաստատումը, իբրեւ ապահովութեան երաշխիքներէն մէկը Հայաստանի հողային ամբողջականութեան: Սակայն, իրականութեան մէջ այդ հաստատումը աւելի սահմանուած էր Իրանի ապահովութեան քան Հայաստանի. աւելին` այստեղ շահերու համադրութիւն մըն էր որ տեղի կ'ունենար:

Այն շրջանին երբ Ատրպէյճանի եօթ շրջանները կը գտնուէին հայկական վերահսկողութեան ներքեւ` Իրան աւելի փոքր սահման մը ունէր Ատրպէյճանի հետ, եւ հետեւաբար, աւելի ապահով կը զգար. սակայն, այդ հողատարածքներու փոխանցումովը Ատրպէյճանին, Իրան աւելի խոցելի դարձաւ, որովհետեւ Թուրքիա, Ատրպէյճանի վրայով նկրտումներ ունի Իրանի նկատմամբ. աւելին` Իսրայէլ Ատրպէյճանի հողը դարձուցած է իրեն համար լրտեսական տարածքի եւ հաւանական պատերազմի մը պարագային` նախայարձակման հարթակ:

Թեհրանի մէջ կայացած եռակողմ գագաթաժողովը իբրեւ գլխաւոր օրակարգ ունէր Սուրիան, սակայն այնտեղ քննուեցան նաեւ կարգ մը այլ հարցեր, որոնց շարքին Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը, որուն մասին բարձրաձայնեց նախագահ Փութին, գործածելով այդ տարածքին օրինական անունը – Լեռնային Ղարաբաղ, որ փաստօրէն գոյութիւն չունի Պաքուի իշխանութեանց համար: Իրականութեան մէջ այդ օր Թեհրանի մէջ կը քննուէր ճակատագիրը Հայաստանի եւ Արցախի, առանց վերջիններուն մասնակցութեան:

Անկախ Հայաստանի ճակատագրէն, այնտեղ քննութեան առարկայ դարձան տարածաշրջանային աւելի ծանրակշիռ հարցեր, ինչպէս նախագահ Էրտողանի ծրագիրը Սուրիա արշաւելու, որուն դէմ կեցան Իրան եւ Ռուսաստան:

Հետաքրքրական երեւոյթներէն մէկն ալ Ռուսաստանի եւ Իրանի միջեւ կնքուած 40 միլիար տոլարի պայմանագիրն էր որով Ռուսաստան ներդրումներ պիտի ընէ Իրանի ուժանիւթային կառոյցներուն մէջ. այդ ձեւով Իրան խուսափած կ'ըլլայ իր քարիւղը վաճառելու Արեւմուտքի պատժամիջոցներէն, իսկ Մոսկուա` իր մենաշնորհը հատուցած կ'ըլլայ իրանեան քարիւղին վրայ: Մինչեւ այդ թուականը Մոսկուա կը վարանէր պաշտպանելու Իրանի հիւլէական համաձայնագիրը Արեւմուտքի հետ, որովհետեւ, յաջողութեան պարագային` Իրան մրցակից պիտի դառնար Ռուսաստանի ուժանիւթին միջազգային շուկայի վրայ, անգամ մը որ ձերբազատուէր պատժամիջոցներէն:

Այսօր հակառակ Իրանի, Ռուսաստանի եւ Ամերիկայի միահամուռ կեցուածքին` Թուրքիա Ատրպէյճանի միջոցաւ կը սպառնայ անկախ Հայաստանի գոյութեան: Պատմութիւնը ցոյց տուած է որ միջազգային երաշխիքները կը մնան պարզ խոստում` պատերազմի պարագային: Անգամ մը որ Թուրքիա եւ Ատրպէյճան որոշեն գործադրութեան դնել իրենց սպառնալիքը` շատ կասկածելի է որ երաշխաւորող կողմերը, Հայաստանի հաշուոյն զէնք բարձրացնեն` նախայարձակներուն վրայ: Հայութեան համար ուսանելի դաս մըն էր Հայաստանի դաշնակից Ռուսաստանի անզօր կեցուածքը 44օրեայ պատերազմին ընթացքին:

Միակ յոյսը Հայաստանի արագ զինումին վրայ է. խաբկանքներ չունենանք որ Հայաստան կրնայ առանձինն դիմակայել զինեալ յարձակում մը. սակայն, կրնայ զինուիլ այն աստիճան որ Անքարա եւ Պաքու սկսին հաշուարկել թէ ի՞նչ գին պիտի վճարեն Հայաստանի դէմ պատերազմ մը շղթայազերծելով. 44օրեայ պատերազմին Ատրպէյճան, լաւագոյն պարագային, կէս յաղթանակ մը տարաւ հսկայ թիւով զոհերու հաշուոյն:

Հայաստան պէտք է մտածէ զինամթերքի եւ նոյնիսկ հիւլէական ոյժի մասին: Երբ Իսրայէլ գտնուեցաւ գոյութենական սպառնալիքներու դիմաց` չվարանեցաւ հիւլէական զէնքեր արտադրելու, առանց սպասելու միջազգային օրէնքներու կամ` իշխանութիւններու թոյլտւութեան. այդ պարագային ան գործեց ՙհարկս լուծանէ օրէնս՚ սկզբունքով: Գոյութենական նման վտանգի մը դիմաց Հայաստան եւս իրաւունք չունի ոեւէ կողմի արտօնութեան սպասելու:

Մինչ այդ, քանի աւելի մեծ ոյժեր առնուազն խօսքով դէմ կը կանգնին թուրք-ատրպէյճան երկեակի ծրագիրներուն` Հայաստանի իշխանութեանց կը մնայ դիւանագիտական միջոցներով հեռացնել ճակատագրական այդ օրը, կարելի չափով: