7.09c
Երեվան
հնգ, ապր 02
90-ականներու առաջին «կոչնակ»ը
Վերջին տասնամեակներուն, յատկապէս 1990-ականներէն սկսեալ, սփիւռքահայութեան մէջ աստիճանաբար ձեւաւորուեցաւ լուռ, բայց խորքային շարժում մը՝ դէպի Արեւմտեան Հայաստան ճամբորդելու։ Եթէ երկար տարիներ այդ տարածքները գոյութիւն ունէին միայն որպէս պատմական յիշողութիւն կամ ընտանեկան պատմութիւններու մէջ պահպանուած անուններ, ապա այդ շրջանին սկսաւ նոր հետաքրքրութիւն մը՝ անձամբ տեսնելու, զգալու եւ շօշափելու այն հողերը, ուր հայ կեանք մը գոյութիւն ունեցած էր դարեր շարունակ։ Այս ճամբորդութիւնները սովորական զբօսաշրջութիւն չէին․ անոնք ինքնաճանաչման փորձառութիւններ էին, երբ սփիւռքահայ մարդը կը փորձէր յաղթահարել վախը, անորոշութիւնը եւ քաղաքական փակուղիները՝ դէմ յանդիման կանգնելու իր պատմութեան իրական տարածքին։
Այդ նոր արթնցող միտումին մէջ առանձնայատուկ տեղ մը գրաւեց Արմէն Արոյեանի անունը։ Ան եղաւ այն քիչ անհատներէն մին, որ ոչ միայն անձամբ վերադարձաւ իր նախնեաց հողերը, այլ նաեւ սերունդներ առաջնորդեց այդ ճանապարհով՝ վերածելով անհատական որոնումը հաւաքական փորձառութեան։ Արոյեանի նախաձեռնութիւններով Արեւմտեան Հայաստանը սփիւռքահայութեան համար այլեւս հեռաւոր ու անանցանելի տարածք մը չէր, այլ իրական աշխարհագրութիւն մը, ուր կարելի էր հասնիլ, քալել, լսել եւ հասկնալ։ Այս մթնոլորտին մէջ է, որ ձեւաւորուեցաւ անոր կեանքի գործը՝ կամրջել սփիւռքն ու պատմական հայրենիքը, յիշողութիւնն ու ներկայ իրականութիւնը։
Ո՞վ էր Արմէն Արոյեանը
Օրերս Միացեալ Նահանգներու մէջ իր մահկանացուն կնքեց Արմէն Արոյեանը՝ սփիւռքահայ իրականութիւն մը, որուն ամբողջ կեանքը դարձած էր կամուրջ՝ անցեալէն դէպի ներկայ, յիշողութենէն դէպի կենդանի հող։ Արմատներով Այնթապցի, աչքերը Գահիրէի մէջ բացած եւ երկար տարիներ Լոս Անճելըս ապրած Արոյեանը իր 82-ամեայ կեանքով բացառիկ դեր ունեցաւ սփիւռքահայութեան ինքնաճանաչման ու նախնեաց հայրենիքին հետ վերակապման գործընթացին մէջ։
Ան ծնած էր 1943 թուականին Եգիպտոսի մայրաքաղաք Գահիրէի մէջ՝ Ալպերթ եւ Լիւսի Արոյեաններու յարկին տակ։ Արմէն չորս զաւակներէն մէկն էր՝ Նուպարի, Զապէլի եւ Յասմիկի կողքին։ Անոր ծնողներուարմատները կու գային Այնթապի շրջակայքէն՝ պատմական հայկական այն հողերէն, որոնց յիշողութիւնը սերունդներու ընթացքին փոխանցուած էր աւելի շատ պատմուածքներով, քան իրական տեսիլքով։
1962-ին Արոյեան արտագաղթեց Միացեալ Նահանգներ եւ հաստատուեցաւ Քալիֆորնիոյ Փասատինա քաղաքը։ Այստեղ ան ստացաւ ճարտարագիտական կրթութիւն եւ տարիներ շարունակ աշխատեցաւ իր մասնագիտութեան մէջ՝ կերտելով յարգուած եւ կայացած մասնագիտական ուղի մը։ Սակայն իր կեանքը երբեք չսահմանափակուեցաւ միայն աշխատանքով։ Ան խորապէս նուիրուած էր իր հաւատքին, համայնքին եւ հայկական մշակութային ժառանգութեան։
Տասնամեակներ շարունակ Արոյեան ծառայեց Փասատինայի Կիլիկիոյ Հայ Աւետարանական Եկեղեցւոյ մէջ՝ շուրջ քառասուն տարի ստանձնելով երգչախումբի ղեկավարի պատասխանատու պաշտօնը։ Ան ոչ միայն երաժշտութիւն կը մատուցէր, այլ նաեւ կը հաւաքագրէր, կը պահպանէր եւ կը փոխանցէր հայկական աւետարանական հոգեւոր երաժշտութեան հազուագիւտ նմոյշները՝ գիտակցելով, որ մշակութային ժառանգութիւնը առանց կենդանի փոխանցման դատապարտուած է մոռացութեան։
Ճամբորդութիւնը Արմէն Արոյեանի կեանքի մեծագոյն կիրքերուն մէկն էր։ Ան ճամբորդեց աշխարհի բազմաթիւ երկիրներ՝ թէ՛ մասնագիտական, թէ՛ անձնական առիթներով, սակայն ուր որ ալ գտնուէր, ան միշտ կը փորձէր կապ հաստատել տեղական հայկական համայնքներուն հետ։ Այդ ճամբորդութիւնները վերջապէս զինք առաջնորդեցին դէպի իր նախնիներու հողերը՝ Արեւմտեան Հայաստան։
1984 թուականին Պոլիս կատարած կարճ, սակայն խորապէս ցնցիչ այցելութիւնը դարձաւ շրջադարձային։ Այն, ինչ տարիներ շարունակ գոյութիւն ունեցած էր միայն որպէս պատմական պատկերացում, սկսաւ մարմին ստանալ իրական տարածքի, լռեցուած եկեղեցիներու, հայերէն անուններով գիւղերու եւ տակաւին շնչող յիշողութիւններու մէջ։ Այս այցելութենէն ետք Արմէն Արոյեան սկսաւ բազմիցս վերադառնալ տարածաշրջան՝ 1987, ապա 1988 եւ 1989 թուականներուն, իւրաքանչիւր անգամ խորացնելով իր ըմբռնումը այն իրականութեան մասին, որուն մասին սփիւռքահայութիւնը յաճախ գիտէր միայն կիսատ-պռատ ձեւով։
1991 թուականին ան առաջնորդեց իր առաջին խմբային ճամբորդութիւնը Արեւելեան Թուրքիա՝ եօթը մասնակիցներով։ Այս նախաձեռնութիւնը դարձաւ այն երկար ճանապարհի սկիզբը, որու ընթացքին Արոյեան շուրջ քառորդ դար կազմակերպեց մօտ հարիւր ճամբորդութիւն ամբողջ տարածաշրջանին մէջ՝ իր հետ տանելով շուրջ 1,450 սփիւռքահայեր, զորս ինք կը կոչէր «ուխտաւորներ»։ Ամէն ճամբորդութիւն կը կազմուէր մեծ խնամքով՝ հիմնուելով մասնակիցներուն նախնեաց ծագման վայրերուն վրայ, օգնելով անոնց գտնել իրենց գիւղերը, տուներու աւերակները, գերեզմանները եւ երբեմն ալ՝ դեռ ապրող ազգակիցներ։
Այս ճամբորդութիւնները պարզ զբօսաշրջութիւն չէին։ Անոնք հոգեւոր ու պատմական վերադառնալու փորձառութիւններ էին, ուր սփիւռքահայ մարդը առաջին անգամ կը կանգնէր այն հողին վրայ, որուն անունը տարիներ շարունակ լսած էր ընտանիքի պատմութիւններուն մէջ։ Արոյեան կը խրախուսէր ուղեւորները հանդիպիլ տարածաշրջանին մէջ ապրող հայերուն հետ, լսել անոնց պատմութիւնները եւ հասկնալ, թէ ինչպիսի գոյատեւման պայմաններու մէջ կը շարունակուի հայկական ներկայութիւնը այդ հողերուն վրայ։
Արմէն Արոյեանի ճամբորդութիւններուն մէկ այլ առանցքային երեսն էր վաւերագրումը։ Ան գրեթէ ամէն ուղեւորութիւն մանրամասնօրէն արձանագրեց տեսաերիզներու վրայ՝ նկարահանելով ոչ միայն պատմական վայրերը, այլ նաեւ մարդկային հանդիպումները, զրոյցները, լռութիւնները։ Այս կերպով ստեղծուեցաւ եզակի տեսողական ժառանգութիւն մը, որ կը ներկայացնէ Արեւմտեան Հայաստանի հայկական հետքերը՝ իրենց ամբողջ բարդութեամբ եւ ճշմարտութեամբ։
Արմէն Արոյեանի կեանքի գործը սերունդներ վերակապեց իրենց արմատներուն հետ։ Ան սփիւռքահայ մարդուն համար պատմական հայրենիքը վերածեց շօշափելի իրականութեան, ոչ թէ հեռաւոր ու սրբագրուած յիշողութեան։ Իր առաջնորդած ճամբորդութիւններով, ան մարդիկ տարաւ դէպի Արեւմտեան Հայաստանի հողերը եւ զանոնք հաղորդակից դարձուց այն իրական վիճակին, որուն մէջ այդ տարածքները կը գտնուին այսօր՝ լքուած եկեղեցիներ, փոխուած բնակավայրեր, սակայն նաեւ՝ տակաւին կենդանի յիշողութիւն։
Որպէս վերջաբան
Արմէն Արոյեանի ժառանգութիւնը այսօր աւելի քան երբեք արդիական է։ Ան մեզի յիշեցուց, որ Արեւմտեան Հայաստանը միայն պատմական յղում մը չէ կամ սգալի յուշարձան մը անցեալին։ Ան կենդանի տարածք է՝ իր խնդիրներով, իր լռեցուած ճիչերով եւ իր սպասումով։ Արոյեան իր գործով ցոյց տուաւ, որ այդ հողերէն հեռու մնալը միայն ֆիզիքական բացակայութիւն չէ, այլ նաեւ հոգեւոր հրաժարում։
Այսօր եւս, իբրեւ հայեր, մենք պարտաւոր ենք չկտրուիլ այդ հողերէն։ Ոչ պարտադիր որպէս բնակութիւն հաստատելու ծրագիր, այլ որպէս ներկայութիւն, հետաքրքրութիւն, յիշողութիւն եւ շարունակական կապ։ Արեւմտեան Հայաստանը մեր պատմութեան փակուած էջ չէ, այլ բաց մնացած հարցում մը, որ կը պահանջէ գիտակցում, այցելութիւն եւ պատասխանատու վերաբերում։
Արմէն Արոյեանը իր ամբողջ կեանքով մեզի սովորեցուց, որ յիշողութիւնը միայն անցեալին մասին չէ, այլ ապագայի ձեւաւորման միջոց։ Իր առաջնորդած ուխտագնացութիւնները սփիւռքահայ մարդուն վերադարձուցին ինքնաճանաչման զգացումը եւ պատասխանատուութիւնը՝ չմոռնալու, չհեռանալու եւ չլռելու։ Ան գնաց, բայց իր բացած ճամբան կը մնայ բաց բոլոր անոնց համար, որոնք կը հաւատան, թէ հայ ըլլալը միայն ծագում մը չէ, այլ շարունակական կապ հողի, յիշողութեան եւ պատմութեան հետ։
Արմէն Արոյեանի անունը պիտի մնայ որպէս վկայութիւն այն սերունդին, որ հրաժարեցաւ մոռացումէն եւ ընտրեց վերադարձի ճանապարհը։
Սագօ Արեան
«Ապագայ»/Մոնթրէալ
