12.09c
Երեվան
կրկ, մյս 10
Գլխավոր լուսանկարում՝ Ավո Թումայանը կենտրոնում
Ավոն՝ Ավետիս Թումայանը (Աւօ Թումայեան) ինքնուս գրող է: Մասնագիտությամբ գծանկարիչ է եղել, աշխատանոց է ունեցել նախ Հալեպում, ապա՝ Բեյրութի հայաբնակ Բուրջ Համուդ թաղամասում: Վերջին աշխատանոցը Լիբանանում մինչև այժմ էլ գոյություն ունի, ուր լուսանկարչական և տեսանկարահանման ստուդիա են հիմնել նրա որդին ու թոռը՝ Մարգար և Ավետիս Թումայաները: Մարգար Թումայանի հետ հարցազրույցի միջոցով էլ տեղեկություններ հավաքեցինք նրա հոր՝ Ավետիս Թումայանի մասին, որ առավել հայտնի է եղել Ավո անունով (Հայաստանի ազգային գրադարանում կան Ավոյի գրքերից, բայց հեղինակի մասին ոչ մի տեղեկություն չկա):
Ավոն ծնվել է 1920 թվականին՝ Ձորք Մարզպանում (Տէօրթ Եօլ), սասունցիների ընտանիքում: 1922 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել են Հալեպ, որտեղ նա հետագայում հաճախել է Հայկազյան վարժարանը: Ունեցել է գծանկարչության հանդեպ մեծ սեր և իր ողջ ուշադրությունը կենտրոնացրել է գծանկարչության վրա: Հետաքրքրական է, որ Ավոն ընդամենը 5-րդ դասարանի կրթություն ունի, նա, այդ սերնդի սփյուռքահայ շատ պատանիների պես, վաղ է թողել դպրոցը, և 16 տարեկան դառնալուն պես աշխատանոց է բացել Հալեպի Սալիբե թաղամասում: Այդ աշխատանոցում նա ձեռքով նկարում էր խանութների անուններ, լոգոներ, գովազդային պլակատներ, կինոցուցադրումների ազդագրեր: Գեղագրությունը հարգի մասնագիտություն էր սփյուռքում, և շատ հայ վաճառականներ իրենց վաճառատների անունները պատվիրում էին ձեռքով գրված ու նկարազարդված: Սալիբեից հետո Ավոն իր աշխատանոցը փոխադրել է Հալեպի մեկ այլ վայր: Հալեպյան միջավայրում էլ նա առնչվել է հեղափոխական թեմաներին, տարվել հայ ժողովրդի պատմությամբ և մտադրվել պատմություններ գրել՝ հեղափոխական ոգին փոխանցելով սփյուռքում ապրող հայ նոր սերնդին: Հեղափոխական թեմաներով նախ նյութեր է տպագրել Հալեպի, այնուհետև՝ Բեյրութի հայկական թերթերում: ՀՅԴ պաշտոնաթերթերում և թերթերի պատանեկան հավելվածներում հերթաբար տպագրել է իր «Հեղափոխական ալբոմ» շարքը՝ շարքի յուրաքանչյուր թեմա նվիրելով հայ ազատագրական պայքարի երևելի դեմքերից մեկին: «Հեղափոխական ալբոմ» շարքի համար նոր նյութեր հայթայթելու համար նա մեկնել է Իրաք և Իրան, որտեղից վերադարձել է նոր ու հարուստ նյութերով, որոնց մի մասն առաջին անգամ հրատարակվել է իր շարքում: Իր հետ բերել է նաև լուսանկարներ, որոնք հետագայում լույս են տեսել գրքերի վերածված ալբոմներում: 1962 թվականին Ավոն փոխադրվում է Բեյրութ, ուր շարունակում է նույն գործը: Աշխատել է ՀՅԴ Լիբանանի պաշտոնաթերթ «Ազդակ» օրաթերթում: 1965-ից սկսած նա երեք անգամ այցելել է ԱՄՆ՝ կրկին նյութեր հայթայթելու և պատմական փաստեր հավաքելու նպատակով, հանդիպել է քաղաքական, կուսակցական գրոծիչների, հասարակական դեմքերի հետ: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին որոշ շրջան նա մամուլում դադարեցրել է «Հեղափոխական ալբոմի» հրատարակությունը: Հետագայում «Հեղափոխական ալբոմի» բոլոր շարքերը լույս են տեսել առանձին գրքով, կազմին՝ լուսանկար, և շատ արագ տարածվել են սփյուռքում ու Հայաստանում:
«Հեղափոխական ալբոմ»-ի մասին լուր՝ Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթում, 1958 թ, 3 հուլիս
Տեղեկություններ կան, որ Նժդեհ անձնանունը սփյուռքում սկսել է տարածվել Ավոյի «Նժդեհ. Կեանքն ու գործունէութիւնը» գրքի տպագրությունից հետո. շատերն իրենց տղաներին անվանել են Նժդեհ: Այդ գիրքը համարվում է Գարեգին Նժդեհի մասին առաջին հիմնարար և ամենաամփոփ գիրքը, որը հիմք է դարձել հետագա հետազոտությունների համար։ Լույս է տեսել Հայաստանի Հանրապետության հիմնադրության 50-ամյակին՝ 1968 թվականի մայիսի 28-ին Բեյրութի «Համազգային» տպարանում և տարածվել ամբողջ սփյուռքում: Գրքի կազմն այնքան հանրաճանաչ է եղել, որ որոշ հայ ընտանիքներում նորածին տղաներին անվանել են նույնիկս Աւօ-Նժդեհ:
«Հեղափոխական ալբոմ»-ի օրինակ
Ավետիս Թումայանը մահացել է 1989 թվականի օգոստոսի 15-ին: Նրա գրքերը արժեւորվում են հատկապես այն առումով, որ, չունենալով նույնիսկ դպրոցական ամբողջական կրթություն, նա ձեռնամուխ է եղել նման ծավալուն գործի, ինչն էլ դարձել է իր կյանքի գործը:
Հայտնի մատենագետ Արտաշես Տեր-Խաչատուրյանի հոդվածը՝ Ավոյի մահվան քառասունքի առթիվ, տպված Բեյրութի «Ազդակ» օրաթերթում, 1989 թ., 23 սեպտեմբեր
Հայտարարություն՝ տպված Բեյրութի «Ազդակ» օրաթերթում, 1963թ., 3 հունվար
1963 թ-ին «Հեղափոխական ալբոմ» -ը բացառիկ թիվ է նվիրել Զարեհ Ա կաթողիկոսին. հայտարարություն «Ազդակ» օրաթերթում, 1963, 20 մայիս
Աւօ «Հրայր», 1985 թ.
Աւօ «Գեորգ Չաւուշ», 1972 թ.
