Ընթերցումներս. Անհամասեռութիւն (3). Գրեց՝ Արմենակ Եղիայեան

81
17/01/2026

Ընթերցումներս. Անհամասեռութիւն (3). Գրեց՝ Արմենակ Եղիայեան

Ընթերցումներս (60)

Անհամասեռութիւն (3)

Բայական անհամասեռութիւն (բ)

Ինչպէս ըսինք նախորդիւ, անհամասեռ կառոյցը իր երբեմն ճկունութեամբ, ծաւալով, բարեհնչութեամբ այնքան գրաւիչ է ու տիրական, որ գրողը, նոյնիսկ ուշադիր գրողը, յաճախ կը սայթաքի՝ մտքին ծայրէն իսկ չանցընելով համասեռ տարբեդրակը:

Օրինակ՝

--Ահա իմ հասկցած ու հաւատացած բարեկամութիւնս:

Կարճ, կոկիկ, յստակ ու հաղորդական:

Բայց եւ այնպէս անհամասեռ ու մերժելի՝ ուշադիր ու նուրբ ականջին համար, որ պիտի փնտռէր համասեռ ձեւը, որ, սակայն, ծանծաղ ու տաղտկալի է:

Արդարեւ, բարեկամութիւնս գոյականը այստեղ ունի երկու անհամասեռ որոշիչներ, որոնց երկուքն ալ դերբայներ են՝ հասկցած եւ հաւատացած:

Հասկցած-ը ներգործական է եւ կը պահանջէ հայցական հոլով խնդիր, որ է բարեկամութիւն ճիշդ ձեւը:

Հաւատացած-ը չէզոք է եւ կը պահանջէ տրական հոլով խնդիր, որ պէտք է ըլլայ բարեկամութեան:

Ինչպէ՞ս լուծել այս կացութիւնը, որ դժբախտաբար շատ տարածուած կաղապար մըն է ընդհանուր հայերէնի մէջ՝ արեւելահայ թէ արեւմտահայ հաւասարապէս:

Ահաւասիկ՝

--Ահա այն բարեկամութիւնը, (զ)որ ես կը հասկնամ եւ որուն կը հաւատամ:

Սա իր ծաւալով բնօրինակին կրկնապատիկն է, չհաշուած քերականական զանազան համաձայնութիւնները, որոնց հարկ եղաւ դիմել:

Այս այսպէս է, կարելի չէր կացութիւնը դարմանել դերբայներով:

Անշուշտ այս վերջինը այնպիսի կառոյց մըն է, որուն դժուար թէ իր գրողական ու մանաւանդ խօսողական թափը առած անձը յօժարէր համակերպիլ, մինչ անդին այնքան դիպուկ ու կոկիկ, այլեւ պարզ է անհամասեռ կառոյցը, եւ այնքան... ընդհանրացած:

Հետեւեալը մեր սերտածին մէկ բարդ ստորադասական նմանակն է:

--Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որուն կարելի չէ ահաբեկել կամ սպառնալ («Ազդակ», 11/7/2025, էջ 2):

Բազմակի անդամները կը գտնուին ստորադաս նախադասութեան մէջ՝ ահաբեկել եւ սպառնալ, որոնց առաջինը ներգործական է, իսկ երկրորդը՝ չէզոք:

Հետեւաբար ասոնք պարտէին ունենալ երկու տարբեր հոլովի լրացումներ՝

-- հայցական հոլով ահաբեկել-ին համար,

--տրական հոլով՝ սպառնալ-ին համար:

Բայց ահա իր յեղափոխաշունչ մարտակոչին անձնատուր՝ այս նանրաբան հերոսին վերջին հոգն էր հայերէնն ու անոր ոճաբանութիւնը, որ աւելի գիտակ գրիչ

մը պիտի շարադրէր սապէս.

--Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որ կարելի չէ ահաբեկել կամ որուն սպառնալ:

--Մենք ժողովուրդ մըն ենք, որ կարելի չէ ահաբեկել կամ սպառնալ անոր:

* * *

Սերտենք նաեւ հետեւեալ իւրայատուկ անհամասեռութիւնը.

--Ան սպառնացած է եւրոպական այն աւագանիին, որոնք կը մասնակցին Մոսկուայի զօրահանդէսին:

Այս օրինակի անհամասեռութիւնը կը կայանայ ն աւագանին յարաբերեալին եւ անոր տրուած է որոնք յարաբերականին միջեւ:

Ի՞նչ մտածել այս կառոյցին մասին:

Իսկ ի՞նչ մտածած է մեզմէ առաջ զայն գրողը ինքը:

Յօդուածագիրը ի մտի ունի, որ աւագանի կառոյցը նշանակութեամբ յոգնակի է, կը նշանակէ աւագները, մեծերը, փորձառուները:

Եւ ահա այս մտածումով ալ՝ աւագանի-ին տուած է յոգնակի յարաբերական մը՝ որոնք , անշուշտ յոգնակի բայով՝ կը մասնակցին :

Իր սխալը կը սկսի ճիշդ այստեղ:

Աւագանի, այո, կը նշանակէ աւագներ, սակայն ան ըստ ձեւի չի համապատասխաներ, չի հաւասարիր արդի հայերէնի ներ-ով կազմուած յոգնակի թիւ ունեցող գոյականներուն: Այդ պատճառով ալ լեզուն զայն իբրեւ յոգնակի կառոյց չ’ընդունիր, ճիշդ ինչպէս յոգնակի չեն՝

--բանակ, որ կը նշանակէ բազմաթիւ զինուորներ,

--աշակերտութիւն, որ կը նշանակէ բազմաթիւ աշակերտներ,

--ընտանիք, որ կը նշամակէ բազմաթիւ անդամներ,

--ժողովուրդ, որ կը նշանակէ մեծաթիւ քաղաքացիներ:

Ասոնք բոլորը կը կոչուին «հաւաքական անուններ», որոնք նշանակութեամբ յոգնակի են, այո, սակայն քերականօրէն յոգնակի չեն:

Մենք կ’ըսենք՝

--«Բանակը յարձակեցաւ»,－ եւ չենք ըսեր «բանակը յարձակեցան»:

Գիտնալով հանդերձ, որ բազմաթիւ զինուորներ յարձակեցան:

Պարագան նոյնն է միւս հաւաքական անուններուն համար, որոնք կ’ընկալուին իբրեւ եզակի գոյականներ, հետեւաբար եզակի ստորոգիչ կը պահանջեն՝ յարձակեցաւ..., բայց նաեւ՝ եզակի յարաբերական դերանուն՝ որ.

--բանակը, որ յարձակեցաւ,

--աշակերտութիւնը, որ վերադարձաւ դպրոց,

--ընտանիքը, որ ճամբորդեց հայրենիք,

--ժողովուրդը, որ կը պատուէ իր հերոսները:

Այնպէս ալ՝

--աւագանիին, որ կը մասնակցի:

Աւագանի-ին ածանցը ունին նաեւ՝

--տեսականի=տեսակներ --նամականի=նամակներ

--առածանի=առածներ --ընտրանի=ընտիրներ

Արմենակ Եղիայեան
armenag@gmail.com