10.09c
Երեվան
երկ, մրտ 23
2009-ին Եգիպտոսի մայրաքաղաք Գահիրէի մէջ իր արտասանած խօսքին ընթացքին ԱՄՆ նախագահ Պարաք Օպամա կը մեղադրէր արաբները, շրջանին մէջ տիրող աղօտ իրավիճակներուն անոնց ունեցած պատասխանատուութեան առընթեր: Ան պաշտպանելով իր տեսակէտները դիտել կու տար, որ Միջին Արեւելքի մէջ տիրող անորոշութեան հիմնական պատասխանատուն միայն Իսրայէլը չէ, այլ արաբներն են, որոնք չեն կրնար հասարակաց լեզու մը գտնել եւ սեղանին վրայ եղած հարցերուն մէկ միացեալ ծրագրով մօտենալ: ԱՄՆ նախագահին այս մօտեցումները աւելի ուշ աւելի եւս կ'ամրագրուէին, ու Օպամա կը խօսէր ոչ միայն արաբներու ընդհանուր թերացումին մասին, այլ նաեւ մատնացոյց կ'ընէր, թէ աշխարհին համար պատուհաս համարուող Իսլամիստ խմբաւորումներու հիմնական բջիջները ծնունդ կ'առնեն Ծոցի արաբական երկիրներու «տաք եւ ապահով» եզերքներուն վրայ:
Ամերիկեան վարչաձեւը արդիական մօտեցումներ ունի բացայայտ կերպով քննարկութեան դնելու երկիրը վերջին տարիներուն վարած գործիչներուն ընդհանուր վարքագիծը քննարկելու վերաբերեալ: Ու քանի կը մօտենայ Պարաք Օպամայի Սպիտակ Տունէն հեռանալու թուականը (2017) այդ քննարկումները եւ «բացայայտումներ»ը կը դառնան աւելի երեւելի:
Այս մասին կարեւոր օրինակ մը տալու համար, կ'արժէ ուշադրութեամբ կարդալ նախագահ Օպամայի Լիպիոյ դէմ եղած ներխուժման մասին կատարած յայտարարութիւնները (The Atlantic պարբերականին մէջ), ուր Ամերիկայի նախագահը ծանր քննադատութիւններ կ'ուղղէ Բրիտանիոյ վարչապետ Տէյվիտ Գամէրունին եւ ներխուժման օրերուն Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզիին: Պարզ է, որ Օպամա դէմ էր Լիպիոյ մէջ իր միապետութիւնը «վաւերական» դարձուցած արաբ միապետ Մոհամմար Գազաֆիին, բայց եւ այնպէս Գազաֆիի՝ իր իշխանութիւնէն բռնի ուժով հեռացումէն ու սպաննութիւնէ ետք երկիրը կը յայտնուէր շատ աւելի վատ պայմաններու մէջ: Ամբողջ աշխարհին «ձեռնոց նետած» եւ իր զարմացնող ու ծաղրական հայացքներով յայտնի Գազաֆիի տապալումէն ետք այդ երկիրը կը վերածուէր «արեան բաղնիքի» մը: Ու այսօր Լիպիան իր գլխաւոր նաւթային քաղաքներով դարձած է ISIS ահաբեկչական խմբաւորման հիմնական «դրախտ»ը: Անվերահսկելի եւ իր կարողութիւններով անկասելի դարձած ISIS-ին համար այսօրուան դրութեամբ հիմնական կեդրոնատեղին՝ Ռաքքան եւ Մուսուլը չեն, այլ Լիպիան է: Ու այս ընդհանուր իրավիճակը խորքին մէջ նոր բեռ կը դառնար Օպամայի վարչակարգին համար: Այստեղ չպէտք է մոռնալ, որ 20 յունուար 2009-ին ԱՄՆ նախագահ ընտրուած Պարաք Օպամայի արտաքին քաղաքականութեան ամէնէն հիմնական կէտը Իրաքի եւ Աֆղանիստանի պատերազմները «աւարտել»ն էր ու ամենակարեւորը այդ ճահիճներէն ամերիկեան ուժերուն դուրս բերումը: Եթէ Օպամա գէթ յաջողեցաւ Իրաքէն եւ Աֆղանիստանէն հեռացնել ամերիկեան ներկայութիւնը ապա յստակօրէն կ'երեւայ, որ այդ շրջանները տակաւին շատ հեռու են խաղաղութիւնէն: Իսկ մօտիկ անցեալին Ամերիկեան քաղաքականութեան ամէնէն հիմնական լոզունքը՝ այդ երկիրներուն մէջ ժողովրդավարութիւն հաստատելու մասին, այսօր ոչ միայն զիջած է այլ օրակարգերու, այլ ընդհանրապէս չքացած: Ամերիկան լաւապէս կը հասկնայ, որ Միջին Արեւելքի մէջ ժողովրդավարութեան հաստատման մասին խօսիլը միայն բեմերէն արտասանուելիք ճարերու համար եղած քաղաքական մօտեցում է:
Ուրեմն Լիպիոյ մէջ տեղի ունեցած դէպքերուն քննարկումէն անդին այսօր Միացեալ Նահանգներու մէջ կարեւոր քննարկում կը ծաւալի Սուրիոյ մէջ Ամերիկայի ունեցած դերին շուրջ: Ճիշդ է, որ սուրիական պատերազմը այսօր չէ աւարտած, բայց եւ այնպէս ընդգծելի է, որ Ամերիկեան ընդհանուր դերը սկսած է տեղի տալ: Այս փոփոխութիւնները պայմանաւորուած են, ոչ միայն Ամերիկայի նախագահական ընտրութեանց մօտալուտ ըլլալուն հետ, այլ նաեւ լաւագոյն ցուցանիշ են, որ Պարաք Օպամայի Սուրիոյ հանդէպ կիրառած քաղաքականութիւնը զառնուած է մեծ արգելքներու: Այս կացութիւնէն ետք անցնող ամիսներուն երեւցած ռուս-ամերիկեան համագործակցութիւնը սկսաւ դառնալ բացայայտ եւ նոյն համագործակցութիւնը յաջողեցաւ շուրջ 10 օր առաջ նախնական հրադադար մը հաստատել Սուրիոյ համար: Աւելի պարզ ըսելով ամերիկեան գերատեսչութիւնը այսօր սուրիական թղթածրարը յանձնած է Մոսկուային, պայմանով, որ ռուսական կողմը իր մօտեցումները եւ քայլերը կատարէ Ուաշինկթընի նախնական համաձայնութիւնէն ետք: Այս անշուշտ չի նշանակեր, որ Ամերիկան պարտուեցաւ Սուրիոյ մէջ, բայց եւ այնպէս կեցուածքներու արագ եւ բրակմաթիք այս տեղաշարժը կը մատնէ Օպամայի արտաքին քաղաքականութեան թոյլ կողմերը:
Վերադառնալով նախագահ Պարաք Օպամայի գործելաոճի ընդհանուր քննարկումներուն պէտք է ըսել, որ անոր քայլերուն հետեւող եւ այդ քայլերը քննարկող կողմերուն համար անցումային թուական կը համարուի 29 օգոստոս 2013–ը: Այդ օրն էր, որ Պարաք Օպամա անսպասելի համարուած որոշումով մը յետս կը կոչէր Սուրիան հարուածելու մասին եղած նախնական որոշումը: Իր Գոնկրէսէն յաւելեալ լիազօրութիւններ պահանջող ԱՄՆ նախագահը իր վարքով կը զարմացնէր ոչ միայն իր արաբ-սիւննի դաշնակիցները, այլ իր ամէնէն մօտիկ համարուած քաղաքական վերլուծաբաններն ու խորհրդատուները: Այդ օրերուն էր նաեւ, որ միջազգային լրահոսը ողողուած էր Սուրիոյ իշխանութիւններուն դէմ եղած յօդուածներով եւ լուրերով: 21 օգոստոս 2013-ին Դամասկոսի գիւղական «Ալ Ղութա» շրջանին մէջ գրանցուած էր քիմիական յարձակում մը, որուն զոհ գացած էին աւելի քան 400 անմեղ քաղաքացիներ: Տեղի ունեցածը իր ծանր արձագանքը կը գտնէր միջազգային հանրութեան մօտ: Այս դէպքին լոյսին տակ շատ եղան այն կողմերը, որոնք դէպքին մեղադրանքի գլխաւոր բաժինը կը դնէին Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատին ու անոր վարչակարգին ուսերուն: Մեղադրանքներէն անդին, միջազգային հանրութիւնը եւ Օպամայի արեւմտեան դաշնակիցները կը փորձէին ամէն գնով ապահովել Դամասկոսի դէմ ամերիկեան ուժերու կողմէ կատարուելիք յարձակումին «կանաչ լոյս»ը: Սակայն Օպամա շրջադարձային քայլ մը կատարելով իրմէ կը հեռացէր զինուորական միջամտութիւն մը կատարելու «դառն բաժակ»ը: Ճիշդ է, որ այս քայլը յուսախաբ կ'ընէր ԱՄՆ գլխաւոր դաշնակից համարուող Րիատն ու միւս Սիւննի գործընկերները, սակայն այս քայլով է նաեւ, որ Օպամա շրջահայեաց քայլ մը ընելով իր տէրութիւնը հեռու կը պահէր յաւելեալ ծանր բարդացումներէ: Միացեալ Նահանգներու կողմէ Սուրիոյ մէջ կատարուելիք ցանկացած հարուած աւելի ծանր հետեւանքներ պիտի ունենար ամերիկեան վարչամեքենային համար ու վերջնականապէս ձախողութեան գամին պիտի «խաչէր» Պարաք Օպաման: Երբ ներկայ ժամանակաշրջանի ընդհանուր քննութիւնը կատարելու միտինք, ամերիկեան մօտեցումներուն նկատմամբ մեր վերլուծումները ամբողջութեամբ պիտի արդարացնեն նախագահ Օպամայի վճռորոշ մօտեցումները, այն իմաստով, որ Լիպիոյ եւ Իրաքի մէջ կատարուած միջամտութիւններէն ետք այսօր յստակ դարձած է, որ այս երկիրներուն մէջ արեւմուտքի «օրհնած» պատերազմները ինչ մեծ աւերներ գործեցին: Յաճախ նոյնիսկ բրիտանական, ամերիկեան, իտալական եւ այլ բանակներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած գրոհները եւ յանուն ժողովրդավարութեան եղած լպիրշ միջամտութիւններուն հետեւանքով է, որ Միջին Արեւելքը կը գտնուի իր այսօրուան անմխիթար իրավիճակին մէջ:
ԱՄՆ նախագահին որդեգրած արտաքին քաղաքականութեան հիմնարար կէտը արտաքին ճակատներուն վրայ ամերիկեան ուժերուն առանձինն պատերազմի ճակատներ չերթալու որոշումն էր: Իրաքի եւ Աֆղանիստանի փորձերը լաւագոյն օրինակ վերցնելով նախագահ Օպամա միանգամընդմիշտ հասկցաւ, որ բռնի ուժի կիրառումով անկարելի է գետնի վրայ դրական փոփոխութիւններ իրականացնելը: Ու այս ըմբռնումը դարձաւ նախագահ Պարաք Օպամայի հիմնական «հաւատամք»ը:
Ասկէ անդին, կը մնայ հասկնալ, որ այսօր Միջին Արեւելքի մէջ սողոսկող ահաբեկչական խմբաւորումներու ահին դիմաց ռուսական միջմտութեան վստահած Ուաշինկթընին համար առաջնային օրակարգը Միջին Արեւելքի հրդեհներուն մարիլը չէ:
Օպամայի վարչակարգը շատ լաւ գիտէ, որ «Արաբական գարուն»ը փորձանք եղաւ, ոչ միայն արաբական տէրութիւններուն, այլ ամբողջ տարածաշրջանին համար: Սակայն մասնաւորապէս այսօր ան բաւարար ուժ չունի բացայայտելու եւ մերկացնելու այդ աղէտաբեր «գարնան» իսկական հեղինակները:
Օմապայի վարչաձեւին ձեռք ձգած հիմնական ձեռքբերումը տնտեսական բարդ վիճակներու մէջ եղած Ամերիկեան ցամաքը այդ տագնապէն փրկելն էր: Թէեւ այդ առումով ալ երեւելի յաջողութիւններ նկատելի չդարձան, սակայն հիմնականին մէջ եւ նախկին հանգրուանին համեմատ աւելի «կայուն» Ամերիկայի մը գոյութիւնը, կարելի է մեծ յաջողութիւն համարել 2017 -ին Սպիտակ Տունէն հեռանալ պատրաստուող Օպամային:
Ճիշդ է, որ ռուսական ուժերուն դէպի Միջին Արեւելք մեծ վերադարձը կրնայ նոր լուծումներու փուլի մը սկիզբը դառնալ, բայց բացայայտ է, որ առանց Ամերիկայի կողմէ Միջին Արեւելքի համար մշակուած քաղաքական ծրագրի մը այսօրուան քաոսանման իրադրութիւնը եւ նոյնիսկ արեան նոր լիճերու գոյացումը կրնայ որոշ ժամանակ մը շարունակուիլ:
Միջին Արեւելքը կարիքը ունի մտածուած, երկարաժամկէտ ու բոլոր տարրերուն գոհացում տուող լուծում- քարտէզներու եւ այդ մէկը կրնայ միայն ԱՄՆ-ի նման հզօր տէրութիւն մը մէջտեղ հանել: Ու բնականաբար ոչ այս հանգրուանին: Այս մասին կարելի է խօսիլ միայն 2017-ի տեղի ունենալիք ԱՄՆ նախագահական ընտրութիւններէն ետք:
Սագօ Արեան
