10.09c
Երեվան
չրք, նմբ 04
Սկիւտարի գերեզմանատունը այդ օրը ինծի համար պարզապէս «հանգստավայր» մը չէր։ Անիկա հայ յիշողութեան կենդանի մատեան մըն էր, ուր ամէն շիրիմ պատմութիւն մը կը պահէր, ամէն անուն՝ ժառանգութիւն մը եւ ամէն լռութիւն՝ պատգամ մը։
Իսկ Ռէթէոս Պէրպէրեանի շիրիմին առջեւ այդ պատգամը յստակ էր. մարդը կ՚անցնի, բայց իր հաւատացած արժէքները, իր կերտած սերունդներն ու իր թողած գործը կը շարունակեն ապրիլ։
Բարին։ Գեղեցիկը։ Ճշմարիտը։
Ահա՛ այն երեք բառերը, որոնց առջեւ կը խոնարհուիմ նաեւ այսօր։
Սագօ Արեան Լրագրողի էջ-էն կը կարդանք՝
Ի յիշատակ պոլսահայ կրթական համակարգի ռահվիրայ Ռէթէոս պէրպէրեանի (10 հոկտեմբեր 1848 – 7 ապրիլ 1907)
Հոկտեմբերի առաջին օրերն էին, երբ այցելեցի Սկիւտարի ազգային գերեզմանատուն։ Հոն կային շատեր, շատե՜ր… Դուրեան, Զարիֆեան, Պալեաններու յուշադամբանը եւ բազմաթիւ այլ անուններ։ Մեծ անուններ, յայտնի անուններ, անյայտներ, պարզ մարդիկ, արուեստի մարդիկ…
Ծառերուն տերեւները նոր սկսած էին դեղնիլ, իսկ այդ հանդարտ միջավայրին մէջ «հանդիպումս» մեծ դաստիարակին հետ ինծի բոլորովին այլ զգացում մը կը փոխանցէր։
Պահը անմահացնելու համար պարզ, շատ պարզ լուսանկար մը առի։ Իսկ ուսուցչապետին շիրիմին վրայ գրուած էին պարզ, բայց խորունկ բառեր. «Բարին, գեղեցիկը, ճշմարիտը…»։
Մինչեւ այսօր ալ այդ արժէքներն են, որ կը խօսին եւ կը պատմեն Ռէթէոս Պէրպէրեանի մասին՝ հայ կրթական կեանքի մեծ ռահվիրային, որ իր կեանքն ու գործունէութիւնը նուիրեց հայ դպրոցի զարգացման, հայեցի դաստիարակութեան եւ նոր սերունդներու կազմաւորման։
Ռէթէոս Պէրպէրեան միայն ուսուցիչ մը չէր, ոչ ալ պարզապէս վարժարանի մը հիմնադիրը։ Ան այն բացառիկ դէմքերէն էր, որոնք կրթութիւնը կը նկատէին ոչ միայն գիտելիք փոխանցելու միջոց, այլեւ մարդ կերտելու, ազատ մտածողութիւն զարգացնելու եւ բարոյական արժէքներ սերմանելու սրբազան առաքելութիւն։
1876-ին իր հիմնած Պէրպէրեան վարժարանը դարձաւ հայ կրթական կեանքի կարեւոր օճախներէն մէկը։ Անոր կրթական սկզբունքները կը միաւորէին գիտելիքը, բարոյական դաստիարակութիւնը եւ ազգային գիտակցութիւնը։ Պէրպէրեանի համար դպրոցը պէտք էր պատրաստէր ոչ միայն գիտուն, այլեւ ազնիւ, պատասխանատու եւ ինքնաճանաչ անհատներ։
Անոր թողած մտաւոր ժառանգութիւնը շարունակուեցաւ նաեւ իր որդիին՝ Շահան Պէրպէրեանի միջոցով, որ փիլիսոփայութեան, երաժշտութեան եւ մանկավարժութեան բնագաւառներուն մէջ իր ուրոյն տեղը գրաւեց հայ մտաւորականութեան պատմութեան մէջ։ Հայր ու որդի, երկու տարբեր անհատականութիւններ, բայց կրթութեան, մշակոյթի եւ հայ միտքի հանդէպ նոյն խորունկ նուիրումով։
Երբ կը վերյիշեմ Սկիւտարի այդ աշնանային օրը, շիրիմին վրայ կարդացածս բառերը դարձեալ կը հնչեն մտքիս մէջ՝ «Բարին, գեղեցիկը, ճշմարիտը…»։ Երեք բառ, որոնք ո՛չ միայն կը բնորոշեն մեծ դաստիարակին աշխարհայեացքը, այլեւ կը ներկայացնեն արժէքներ, որոնց կարիքը մեր օրերուն եւս կը զգանք։
Ըսէ՛ք, ինչպէ՞ս չյարգեմ այս մեծ անուններուն յիշատակը, ինչպէ՞ս գլուխս չխոնարհեցնեմ անոնց առջեւ եւ ինչպէ՞ս ծունկի չգամ այն մարդոց յիշատակին, որոնք իրենց կեանքով ու գործով ծառայեցին հայ դպրոցին, հայ մշակոյթին եւ հայ միտքին։
Սկիւտարի գերեզմանատունը այդ օրը ինծի համար պարզապէս «հանգստավայր» մը չէր։ Անիկա հայ յիշողութեան կենդանի մատեան մըն էր, ուր ամէն շիրիմ պատմութիւն մը կը պահէր, ամէն անուն՝ ժառանգութիւն մը, եւ ամէն լռութիւն՝ պատգամ մը։
Իսկ Ռէթէոս Պէրպէրեանի շիրիմին առջեւ այդ պատգամը յստակ էր. մարդը կ՚անցնի, բայց իր հաւատացած արժէքները, իր կերտած սերունդներն ու իր թողած գործը կը շարունակեն ապրիլ։
Բարին։ Գեղեցիկը։ Ճշմարիտը։
Ահա՛ այն երեք բառերը, որոնց առջեւ կը խոնարհուիմ նաեւ այսօր։
Հոկտեմբերի առաջին օրերն էին, այցի գացի Սկիւտարի գերեզմանատուն։
Հոն կային շատ-շատեր...
Դուրեան, Զարիֆեան, Պալեաններու յուշադամբան եւ այլ անուններ...
Մեծ անուններ, յայտնի անուններ, անյայտներ, պարզ մարդիկ, արուեստի մարդիկ...։
Նոր էին սկսած դեղնիլ ծառերու տերեւները, իսկ «հանդիպում»ը մեծ դաստիարակին հետ ուրիշ զգացողութիւն մը կը հաղորդէր։
Պահը կ՚անմահացնէինք պարզ, շատ պարզ լուսանկարով մը, իսկ ուսուցչապետի շիրիմին պարզ եւ խորունկ բառեր էին ու գրուած էր՝ «Բարին, գեղեցիկը- ճշմարիտը...»։
Մինչեւ հիմա այդ յատկութիւններն են, որ «կը խօսին» ու կը պատմեն Ռէթէոս Պէրպէրեանի մասին, նոյն ինքը՝ հայրը արեւմտահայ մտածողութեան մեծ ռահվիրայ Շահան Պէրպէրեանի...
Ըսէք, ինչպէս չյարգեմ, եւ ինչպէս ծունկի չգամ այս մեծ անուններու յիշատակին։
