20.09c
Երեվան
չրք, սպտ 02
Անծերի
Կը կոչուի նաեւ կապտածաղիկ :
Այս ծաղիկին ակնարկած են մի՛միայն Ակադեմիայի քառահատոր բացատ-րական բառարանն ու Աշոտ Սուքիասեանի հոմանիշներու բառարանը:
Լատիներէն գիտական անունն է՝ Ageratum houstonianum.
Ֆրանսերէն՝ agerate, անգլերէն՝ bluemink:
Եղանակային՝ մայիսէն մինչեւ նոյեմբեր ապրող բոյս մըն է, որուն հայրենիքը եղած է Մեքսիկան՝ անկէ տարածուելու համար մասնաւորաբար բարեխառն այլ գօտիներ եւս: Կ’աճի յատկապէս մարգագետիններու, ինչպէս նաեւ անտառային խոնաւ բացատներու վրայ:
Հայաստան մուտք գործած է 1930-ականներէն սկսեալ, մասնաւորաբար Արարատ-եան դաշտի տարածքին, ուր անոր սերմերը կը ցանեն նախ ջերմոցներու մէջ, ապա նորահաս ցօղունները մայիսի կէսերէն սկսեալ կը փոխադրեն ազատ բնութիւն:
Օժտուած է գեղազարդիչ (décoratif) բարձր վարկանիշով:
Ունի բազմաթիւ տեսակներ, ուր կ’իշխէ կապոյտը, սակայն նուազ տարածուած չեն
ծիրանագոյն, վարդագոյն ու ճերմակ տաբերակները եւս:
Հետեւեալը կը քաղեմ ընթացիկ յօդուած է մը.
***«Իրաւունք բառը գոյութիւն չունի:
Իրաւունքը զօրաւորին է» («Ազդակ», 11/8/2025, էջ 8):
Հարցում՝
－Քանի՞ արեւմտահայ կրնայ յաւակնիլ, թէ ինք կ’անդրադառնայ, թէ այս պարզա-գոյն կառոյցին մէջ, որ կրնար արտասանուիլ մեզմէ որեւէ մէկուն կողմէ, կը գտնուին լեզուական/տրամաբանական երկու սխալներ:
* * *
Առաջինը՝
Համաձա՞յն էք, որ իրաւունք բառը գոյութւն չունի:
Բացէ՛ք Նայիրի-ի 150 բառարանները, պիտի նկատէք, որ բոլորին մէջ ալ կը գտնուի ան, եւ միշտ գտնուած է հայերէնի, այլեւ... աշխարհի բոլոր լեզուներուն մէջ:
Սակայն հեղինակը իրապէս բա՞ռը ի մտի ունէր, թէ՞ իրաւունք հասկացութիւնը, կամ պարզապէս... իրաւունքը, արդարութիւնը:
Որ, այո, ընդհանրապէս կը բացակայի:
Մարդիկ միշտ չէ որ իրաւունք կը գտնեն, իրաւունքը կը ստանան:
Անիրաւութեան պարագաները շատ աւելի են մեր կեանքին մէջ, քան արդար
իրաւունքի, արդար հատուցումի պարագաները:
－Իսկ յաջորդ սխալ՞լը,－ անհամբեր պիտի հարց տաք:
Այդ յաջորդ սխալի պարագան քիչ մը աւելի բարդ է, եւ արդէն զայն նկատի ունենալով է, որ սկսայ այս շարադրութեան, ուր շատ աւելի բան կայ ըսելիք:
* * *
Երկրորդը՝
***Իրաւունքը զօրաւորին է:
Զօրաւորին-ը սեռական հոլովն է զօրաւոր ուղղականին, որուն ետեւը պարզա-պէս աւելցած է «ն» որոշիչ յօդը:
Արդ, մի՞թէ սեռականը գոհացուցիչ է:
Ոչ, գոհացուցիչ չէ: Ուրիշ հոլով պէտք է այստեղ:
Այդ ուրիշ հոլովին անդրադառնալու համար՝ փոխարինենք զօրաւորին սեռականը անձնական դերանունի սեռականով, տեսնենք ի՛նչ կը ստացուի.
Իրաւունքըը իմ է
Իրաւունքը քու է
Իրաւունքը իր է
Հայերէ՞ն է այս, դուք այսպէ՞ս հայերէն կը խօսիք:
Վստահաբար ո՛չ:
Բոլոր հայերը, նոյնիսկ «Ազդակ»-ի քաղաքական էջը, կ’ըսեն՝
Իրաւունքը իմս է:
Իրաւունքը քուկդ է:
Իրաւունքը իրն է:
Այլ խօսքով՝ անձնական դերանունի սեռականին վրայ կ’աւելցնենք ստացական համապատասխան յօդերը՝ ս, դ, ն:
Իրաւունքը զօրաւորին է կառոյցին մէջ զօրաւորին սեռականը դիմորոշ յօդ չունի. անոր ետեւը գտնուողը որոշիչ յօդ է, որ չի բաւեր, պէտք է աւելնայ դիմորոշն ալ, այլ խօսքով՝
զօրաւորին+ն=զօրաւորինն:
Եւ մեր նախադասութիւնը հնչէ՝
Իրաւունքը զօրաւորինն է:
Զե՞րծ, թէ՞ զուրկ
Երեւութապէս շատ սովորական երկու ածականներ են ասոնք, որոնք, սակայն, սխալ գործածութեան ամենամեծ յաճախականութիւնը ներկայացնող զոյգերէն մէկն են:
Վկայ՝
«Ազդակ»-ի քաղաքական էջի հետեւեալ կիրարկութիւնը.
«Միացեալ Նահանգները յանձնառու են իր բազմազանութիւնը յարգող, Իրանի, Հըզպալլայի եւ անոր կայունութիւնը ականահարել փորձողներու ազդեցութենէն զուրկ լիբանանեան հզօր պետութեան մը գոյութեան երաշխաւորման» («Ազդակ», 26/9/2025, էջ 1):
--Զուրկ-ը ցոյց կու տայ առաւելութեան մը բացակայութիւնը. օրինակ՝
***Թորոսը զուրկ է ամէն շնորհքէ,－ այսինքն՝ որեւէ շնորհք չունի:
--Զերծ-ը ցոյց կու տայ թերութեան մը բացակայութիւնը. օրինակ՝
***Մարկոսը զերծ է ամէն թերութենէ,－ այսինքն՝ որեւէ թերութիւն չունի:
Մրցոյթ 48.
***Ինչպէ՞ս ըսել հետեւեալը արեւմտահայ լեզուամտածողութեամբ.
---Ո՛չ Ռուսիան, ո՛չ ալ Ուքրանիան պատրաստ են խաղաղութեան համա-ձայնագիր ստորագրելուն («Ազդակ», 18/10/2025, էջ 1):
***Հետեւեալներուն մէջ մէկական բառ տեղափոխութեան կը կարօտի.
---Կալանաւորոուեցաւ Գիւմրիի՝ կաշառք ստանալու համար մեղադրուող Գիւմրիի քաղաքապետը («Ազդակ», 22/10/2025, էջ 1):
---Ընտանիքները պահանջած են իմանալ իրենց զաւակներուն ճակատա-գիրը եւ ճշդել անոնց կալանաւորման վայրը ճշդել («Ազդակ», 22/10/2025, էջ 2):
***Կայ սխալ կիրարկուած բառ մը, որ պէտք է փոխարինուի ուրիշով:
---Յուշագիրը ներկայացուց գերիներուն ենթարկուած կրած ֆիզիքական չարչարանքները («Ազդակ», 22/10/2025, էջ 2):
***Քու ճաշակովդ գրէ հետեւեալը.
---Իսրայէլացի թշնամիէն եկող որեւէ մարտահրաւէր ուղղուած է բոլոր լիբանանցիներուն ուղղուած մարտահրաւէր է («Ազդակ», 14/8/2025, էջ 8):
Ճիշդ պատասխանած են՝ Համբարձում Յարթունեան (6), Դանիէլ Թիւֆենքճեան (7), Միրնա Սիւլիւքճեան (9), Ցոլակ Ապտալեան (5), Գեղամ Խաչատրեան (7), Պերճ Տէր Սահակեան (10), Եփրեմ Թոքճեան (8), Լիզա Յովհաննէսեան (5) :
Մրցոյթ 49.
***Ո՞ր ձայնաւորին վրայ կը դնես շեշտը.
--- բո-լո-րո-վին:
***Հետեւեալին ո՞ր բառին առջեւը կը դնես նաեւ շաղկապը.
---Յարգելի՛ պատուիրակներ, մենք կոչ կ’ուղղենք ուշադրութիւն դարձնե-լու Հայաստանի ներքին զարգացումներուն («Ազդակ», 30/10/2025, էջ 8):
***Կրնա՞ս հետեւեալը արտայայտել՝ պահելով միայն մէ՛կ մէջ:
---Թրամփ Ճափոնի մէջ Միացեալ Նահանգներու ռազմակայանին մէջ արտասանած խօսքին մէջ յիշատակած էր Ուաշինկթընի մէջ հանդիպումը («Ազդակ», 30/10/2025, էջ 1):
***Մէ՛կ բառով ըսէ հետեւեալին ընդգծուած հատուածը.
---Անոնց բանակցութիւններու առաջին փուլը աւարտած էր առանց արդիւնքի ձեռքբերման («Ազդակ», 31/10/2025, էջ 8):
***Փորձէ սրբագրել հետեւեալ թերի կառոյցը.
---Հըզպալլան վերստին հրթիռներ, հակահրասայլային հրթիռներ եւ հրրետանիի ռումբեր կը պահեստաւորէ («Ազդակ», 1/11/2025, էջ 2):
Արմենակ Եղիայեան
armenag@gmail.com
