3.09c
Երեվան
երք, մրտ 03
Շարահիւսութիւն
բ) Դերբայներ
Յարաբերական դերանունի բացակայութիւնը դարմանելու համար թրքերէնը ի գործ կը դնէ դերբայական զանազան կառոյցներ:
--dik, որ ներդաշնակութեան թելադրանքով կը դառնայ dığ “տըյ”. օրինակ՝
yazdığ.ın, որ կը նշանակէ գրածդ՝ եզակի երկրորդ դէմք. այսպէս՝
Փոխանակ ըսելու՝
«Ստացայ այն նամակը, որ դուն գրեցիր»
Ան կ’ըսէ՝
Գրածդ նամակը ստացայ:
Նկատել, որ հայերէնին համար շատ աւելի բարեհունչ է ըսել. «Գրած նամակդ»,− սակայն մեզմէ շատեր թրքերէնի հետեւողութեամբ կ’ըսեն «գրածդ նամակը», եւ զարմանալիօրէն թոյլատրուած ձեւ է այս:
Այս դերբայական կառոյցին յարացոյցը հետեւեալն է՝
yazdığım yazdığın yazdığı yazdığımız yazdığınız yazdıkları
գրածս գրածդ գրածը գրածնիս գրածնիդ գրածնին
--acak, որ ապառնի դերբայակերտ ածանցն է եւ իր կարգին կը հնչիւնափոխուի ու կը դառնայ acağ. օրինակ՝ yazacağım՝ գրելիքս, որ կը վերաբերի եզակի առաջին դէմքին. այսպէս՝
Փոխանակ ըսելու՝
Լաւ կարդա այն նամակը, որ պիտի գրեմ:
Ան կ’ըսէ՝
Yazacağım mektupu iyi oku.
Գրելիք նամակս լա՛ւ կարդա:
Ուրեմն մինչ հայերէնը ստացական յօդը կը դնէ խնդիր գոյականին վրայ՝ նամակը, նամակս, թրքերէնը իր ստացական յօդը կը դնէ դերբային վրայ՝ yazdığ.ın, yazacağ.ım:
Միւս կողմէ նկատել նաեւ շարադասական նոյնութիւնը երկու լեզուներու միջեւ:
--(y)en, որ ենթակայական դերբայի մասնիկն է.
Փոխանակ ըսելու՝
Ներս մտան այն փոքրիկները, որոնք կը դողդղային:
Ան կ’ըսէ՝
Titreyen çocuklar içeri girdiler.
Դողդղացող մանուկները ներս մտան:
--de, որ խորքին մէջ ներգոյական հոլովի մասնիկն է. այսպէս՝
Փոխանակ ըսելու՝
«Պիտի սկսինք, երբ դուք հասնիք»:
Ան կ’ըսէ՝
Geldiğinizde başlayacağız.
Գալերնուդ պիտի սկսինք: Գրաբար՝ « Սկսցուք ի գալն ձեր»:
--yerde, որ տեղ բառի ներգոյականն է. այսպէս՝
Փոխանակ ըսելու՝
Կ’ուզեմ ապրիլ հոն, ուր նախնիներս մեռած են,
Ան կ’ըսէ՝
Atalarımın öldüğü yerde yaşamak istiyorum.
Նախնիներուս մեռած տեղը ապրիլ կ’ուզեմ կոր:
Ուրեմն yerde ներգոյականը թարգմանեցինք արեւմտահայերէնի տեղը հայցականով:
գ) Շաղկապներ
Շաղկապները կը ծառայեն կապելու բառեր եւ նախադասութիւններ:
Թթրքերէնին ծանօթ են քանի մը համադասական շաղկապներ, օրինակ՝
ne … ne (de) hem … hem (de) ya … ya (da)
ոչ ... ոչ (ալ) թէ ... թէ (ալ) կամ ... կամ (ալ)
Ստորադասական շաղկապներէն որ-ին բացակայութիւնը այս պարագային եւս կը մղէ խուսափելու ստորադասական ենթակայ եւ ուղիղ խնդիր նախադասութիւն կազմելէ եւ կը գոհանայ դերբայական կառոյցներով, որ ահաւասիկ.
Hasan seni yerde yatar gördü.
Հասան քեզ գետինը պառկած տեսաւ:
Hasan seni sinemaya git-tiն san-Iyor.
Հասան քեզ սինեմային գացիր կը կարծէ կոր:
Ahmet dün sinemaya gittiğini söyledi.
Ահմետ երէկ սինեմային գացած ըլլալը ըսաւ:
Ahmedin öldüğünü duydum.
Ահմետին մեռնիլը լսեցի:
Ahmedin ölmesinden korkuyordum.
Ահմետին մեռնելէն կը վախնայի կոր:
Արմենակ Եղիայեան
