7.09c
Երեվան
երկ, մրտ 23
Նարինե Մկրտչյան. Այսօր Շուշիի ազատագրման տարեդարձն է: Այս տարեդարձին թերևս այլ բան չունեմ նվիրելու, երևի միայն այս հոդվածը: Այն գրել և տպագրել եմ «Հայք» թերթում, 1993 թ. օգոստոսին, Ղարաբաղից վերադառնալուց հետո: Հոդվածը ներկայացնում եմ աննշան կրճատումներով:
Հաղթանակի բեռը
«Սպարտացի մի կին բանակում հինգ որդի ուներ և լուրի էր սպասում պատերազմի դաշտից:
Գալիս է մի ստրուկ: Կինը, դողալով, տեղեկություն է հարցնում պատերազմից:
- Ձեր հինգ որդիները սպանվեցին,-ասում է ստրուկը:
- Անա՛րգ ստրուկ, մի՞թե դրա մասին եմ քեզ հարցնում:
- Մենք հաղթեցինք,-ուղղում է ստրուկը»:
(Ժան-Ժակ Ռուսո)
Անցյալ տարվա մայիսին, երբ ազատագրվեց Շուշին, ընկերներիցս մեկն ինձ հարցրեց. «Ինչու ոչինչ չես գրում այս հաղթանակի մասին»: Իսկ որպես պատասխան ես ընդամենը բարձրաձայն կրկնեցի այս նախադասությունը, որ Շուշիի հաղթանակից հետո շարունակ ասում էի ինքս ինձ. «Ես իրավունք չունեմ»: Սա էր ինձ համար, թեկուզև անողոք, բայց միակ ճշմարտությունը:
88-ից առաջ՝ Շուշին ինձ համար դասագրքի ու պատմության էջ էր, 92-ի մայիսին՝ այն առեղծված էր, իսկ ավելի ուշ, հաղթանակ էր, որը, ես համոզված էի, իրավունք չունեի գովերգել, քանի որ այդ հաղթանակի համար գլխիցս մազ չէր պակասել և մատիցս անգամ արյուն չէր հոսել: Երևի այդ էր պատճառը, որ Շուշիով ես երբեք չխանդավառվեցի:
Եվ այս տարվա օգոստոսի 14-ին էլ Շուշիի բարձունքից Արցախին նայելիս ես առանձնապես չհամոզվեցի, որ իրավունք եմ ձեռք բերել գրելու այդ հաղթանակի մասին: Պարզապես Շուշին արդեն ինձ համար իրական էր դարձել, հարազատ ու սիրելի այնքան, որ ես մտածեցի, թե Շուշին անհամբեր էր իմ այցին և ուրախ է դրանով:
Բայց Շուշիի ամեն ոլորանում ես այդպես էլ չդադարեցի մտածել, որ երևի երբեք ինքս ինձ իրավունք չվերապահեմ փառաբանելու նրա աննախադեպ հաղթանակը և այն տղաներին, որոնց արյան և կյանքի գնով հնարավոր է դառնում Արցախում իրականություն դարձնել երկու կարևոր երևույթ՝ հայկականությունն ու խաղաղությունը: Իսկ եթե գրեմ էլ այդ տղաների մասին, ապա միայն այն պատճառով, որ նրանց մասին չմտածել չեմ կարող:
Շուշիի բարձունքում, ուր երկինքն անչափ մոտ է թվում, կարող ես չհիշել մահվան ու պատերազմի մասին, որոնք, սակայն, դիմացի սարերում մոռացնել չեն տալիս իրենց գոյությունը: Ընդամենը մեկ տարի առաջ, Արցախի ամենահին ու հայոց հողից՝ Շուշիից, ադրբեջանցիները գնդակոծում էին Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտը: Ստեփանակերտը Շուշիից, ինչպես ափիդ մեջ է երևում: Այստեղից թերևս կարելի էր նշանառել Ստեփանակերտի յուրաքանչյուր շենքը: Մեկ տարի առաջ Ստեփանակերտը եռակի գնդակոծության տակ էր: Ո՛չ, ես չեմ ապրել այն զգացումը, որի մասին լրագրող Վահրամ Աղաջանյանն ասաց. «Անցյալ տարի մեզ մոտ՝ Ստեփանակերտում, կյանքը բախտախաղ էր՝ բախտդ ժպտաց՝ ողջ կմնայիր, բախտդ չէր շահի՝ կմեռնեիր…»:
Ես և արդեն «ղարաբաղցի դարձած» «Հայքի» մի այլ թղթակից՝ Ալվարդ Բարխուդարյանը, մտնում ենք Շուշի: Շուշիի ավտոկայանում լսվում է շատ բարձր միացրած ժամանակակից ռիթմիկ երաժշտություն: Մի փոքր առաջանալով՝ տեսնում եմ մի պաստառ, որը թվում է ժամանակի զավեշտը, և չգիտես պատահաբա՞ր է պահպանվել, թե՞ գիտակցաբար են թողել: Լայն ու երկար պաստառի վրա ռուսերենով գրված է՝ Անմիջապես մտաբերում եմ Ստեփանակերտի «Օկտյաբր» կինոթատրոնի ավերված շենքը, որի միայն առաջնամասի սյուներն են կանգուն մնացել, իսկ դրանց վերևում պահպանվում է (անպայման՝ գիտակցաբար) մեկ այլ պաստառ այս կարգախոսով՝ Союз нерушимый республик свободных։
Ո՛չ, ես չեմ մտածում, որ աշխարհում, թեկուզև ուշացումով, սուտը, կեղծիքը, անարդարությունը մերկացվում են ու փլվում: Ես ապշում եմ, թե աշխարհում միշտ էլ անհասանելի բարձրում են մնում և իրենց գոյության մասին ճչում սուտը, կեղծիքը, անարդարությունը, և նույնիսկ ամենակուլ պատերազմը չի կարողանում հաղթել նրանց:
Ես ու Ալվարդը քայլում ենք դեպի Շուշիի սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցի, որը, երևի հիշում եք, վերածվել էր ադրբեջանական բանակի զինանոցի: Եվ ե՞րբ կհասկանանք այն հայ զինվորների (ֆիդայիների) հոգեվիճակը, որոնց պատերազմի դաժան օրենքները թելադրում էին ոչնչացնել հակառակորդի զինանոցը, ուստի և… Բայց եկեղեցին մնաց:
Մենք քայլում ենք դեպի սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցին: Շուշին ղարաբաղյան գործուղման մեր նախավերջին օրն էր: Հաջորդ օրը վերադառնալու էինք Երևան: Շուշիով էր ամփոփվելու իմ տեսածն ու չտեսածը, ապրածն ու չապրածը, արվածն ու չարվածը:
Ես Ղարաբաղ եկա, քանի որ անզոր էի այլևս դիմադրելու մեջս բարձրացող հուսալքությանը: Ես բնազդով էի զգում, որ Երևանում տիրող անկամ, անորոշ, անհստակ վիճակը կարող էր մեջս սպանել ապագայի և հույսի հանդեպ վերջին հատիկները: Ես Ղարաբաղ էի գալիս նախևառաջ դրա համար, և ինձ համար պարզ էր, որ Ղարաբաղից ես չեմ վերադառնա, մինչև չտեսնեմ ազատագրված Շուշին:
Մենք քայլում էինք դեպի սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցի: Եվ այդ ճանապարհին էլ տեսանք մահմեդական ադրբեջանցիների սրբավայրը՝ մզկիթը, որը կանգուն էր մնացել, չնայած պատերազմին, չնայած անարգված ու տապալված հայ քրիստոնյաների տաճարների թվաքանակին:
Եվ ես հիշեցի Աղդամը, ուր մենք եղանք Ղարաբաղ գալու հաջորդ օրը: Հիշեցի Աղդամի կապույտ մզկիթը, որը դարձել էր պատերազմի զոհը և իր վրա էր կրում պատերազմի հետքերը: Ես Աղդամի մզկիթը չմտա, չկամեցա մտնել:
Մենք քայլում էինք դեպի Շուշիի սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցի, և որքան մոտենում էինք նրան, այնքան նա լքված և մոռացված էր թվում: (Եկեղեցին դեռևս չի գործում): Մենք ներս ենք մտնում, և աշխարհում ամենաանհնարը թվում է հնարավոր: Եկեղեցու գետինը հողածածկ է, փոշոտ, սյուներից մեկի վերևում սև ներկով ռուսերեն և ադրբեջաներեն գրված է «գորոդ Խանլար»: Խորանում մի քանի մարած մոմեր կան, Ալվարդը մոտենում է, վառում դրանք:
Ես, որ ուզում եմ որոշել իրականության և պատրանքի սահմանը, հանում եմ կոշիկներս, ոտաբոբիկ կանգնում փոշոտ, հողածածկ գետնին և այդ պահին ինձ միայն մի բան է հասկանալի՝ ես ուզում եմ ոտքերիս տակ Շուշիի հայոց հողը զգալ: Բարձրաձայն չեմ ասում այդ մասին, իսկ Ալվարդն արդեն ինքն է հանում կոշիկները և ասում. «Ճիշտ որ…»:
Քաղաքականության սառը կանոններն այստեղ չեն գործում, և ես հպվում եմ եկեղեցու քարե սյանը, ու եկեղեցին ինձ համար կորցրած-գտած ազգական է:
«Շնորհակալ եմ, որ այստեղ եկանք,-ասում է Ալվարդը (կարծես թե ես եմ իրեն այստեղ բերել, նա ընդամենը երկմտում էր` գա՞լ Շուշի, քանի որ եղել էր այստեղ): Ալվարդը հանկարծ նստում է գավթի աստիճանին ու լաց լինում: «Ես քեզ ցանկանում եմ, որ նորից տեսնես այն տղաներին, որոնց հանդիպեցիր Ղարաբաղում»-արցունքների միջից ինձ է դիմում Ալվարդը: «Ես էլ եմ ինձ այդ ցանկանում»,-մեքենայաբար կրկնում եմ ես, որովհետև երևի այդ պահին նախանձում եմ Ալվարդին, քանի որ հիշում եմ իմ այցելությունը Ասկերանի շրջանի Աստղաշեն գյուղը (նախկինում՝ Դաշտբուլաղ): Այդտեղ պիտի ելույթ ունենար «Արցախի բալիկներ» մանկական երգի-պարի համույթը (գեղարվեստական ղեկավարներ՝ Ելենա Սարգսյան և Սերգեյ Հարությունյան): Ինձ առաջարկեցին մեկնել այդ գյուղը, և հիմա խորդուբորդ, անկանխատեսելի ճանապարհով, արդեն մթնող օրվա միջով, անծանոթ երեխաների հետ գնում եմ գյուղ:
Բայց օտարացումն անմիջապես անհետանում է, քանի որ, ինչպես Ղարաբաղում հանդիպած ամեն մարդ, այս երեխաները ևս հարազատ են դառնում ինձ: Նրանցից ամենափոքրը 5 տարեկան է, ամենամեծը՝ 15: Գյուղի ակումբում համերգից հետո, ուր երեխաները երգում են ազգային-ազատագրական երգեր, Աստղաշենի գյուղխորհրդի նախագահն ասաց. «Այս երեխաների համար պատերազմն անողոք իրականություն է: Երեխաները խոսում են ռուսերեն, երգում՝ հայերեն: Նրանք այնքա՛ն գեղեցիկ են, այնքա՛ն տաղանդավոր: Բայց ցավոք, համույթը միջոցներ չունի, և արդեն հասունացող աղջիկների ու տղաների համար պարային զգեստները նեղ են գալիս:
Մենք վերադառնում ենք կեսգիշերին և ավտոբուսում շարունակվում է երեխաների երգը, որը գիշերվա մթության միջով դուրս է գալիս և տարածվում-իջնում Ղարաբաղի սարերի վրա և երևի թե հասնում է ռազմաճակատում կռվող նրանց եղբայրներին ու հայրերին: Արցունքները խեղդում են կոկորդս, բայց ավտոբուսի լույսերը վառվում են, և ես անասելի ճիգով ետ եմ մղում դրանց: Երեխաները թվում են ինձնից տասնապատիկ ուժեղ, և չգիտեմ, նրա՞նց ուժն է փոխանցվում ինձ, թե քաղաքականությամբ ներծծված իմ կյանքն է ինձ պահում, որ չկոտրվեմ հույզերի առատությունից:
Աստղաշեն գյուղի համերգը հիշում եմ բոլոր մանրամասներով՝ Շուշիի սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցու դրսի սյուներից մեկին հենված: Իմ վերևում երկինքն է, որի գոյությունը զգում եմ այնպես, ինչպես կարող եմ զգալ սեփական սրտիս զարկերը, երկինքը, որը մաքուր է այնքան, որքան մաքուր է ճշմարտության հանդեպ իմ ունեցած հավատը, և այդ երկինքը թանկ է ինձ համար այնքան, որքան թանկ են Շուշիում անցկացրած մի քանի ժամերս: Ու մտածում եմ, թե աշխարհում քանի՞ երկիր գոյություն ունի, ուր այդքան մոտ են ու կողք-կողքի պատերազմն ու խաղաղությունը: Մենք Ստեփանակերտ ենք վերադառնում պատահաբար հանդիպած մի ծանոթ երևանցու «Ռաֆ»-ով, իսկ ես հիշում եմ Ստեփանակերտից-Շուշի բարձրացող ավտոբուսը, ուր ղարաբաղցիները պատմում էին միմյանց, թե ու՞մ տղան, ե՞րբ, ո՞րտեղ վիրավորվեց, զոհվեց, պատանդ ընկավ:
Մենք վերադառնում ենք Ստեփանակերտ և հաջորդ օրը Երևան ենք վերադառնալու՝ իմ Հայաստանի մայրաքաղաքը, որին կարոտելու համար բավական է, որ մի օր անգամ այնտեղից դուրս գամ: Իսկ Երևանյան անորոշ, անկանխատեսելի առօրյան ինձ արդեն ծիծաղելի է թվում, և ընդամենը մի քանի օր առաջ պատահած հուսալքությունը և երևանցիների դժգոհություններն իշխանություններից ինձ տրտնջոց են թվում այսքա՛ն մաքուր, այսքա՛ն հպարտ, այսքա՛ն հայկական Արցախի կողքին:
Մենք իջնում ենք Շուշիի բարձունքից քաղաք՝ Ստեփանակերտ, և ես հանկարծ հասկանում եմ, որ այնտեղ՝ Շուշիի սարերում թողեցի իմ սիրտը…
«Հայք», 25 օգոստոսի, 1993 թ.
