Դեկտեմբեր 10-ն Մարդու Իրաւուքներու օրն է... Ինչ եղանակ սպասենք յառաջիկայ օրերուն... Լիբանանի համար ժողով Փարիզի մէջ... Զարմանալի նմանութիւններ. BBC-ի անդրադարձը...
Կարօտնալ, կարօտիլ, կարօտ ըլլալ. Արմենակ Եղիայեան
Կարօտնալ, կարօտիլ, կարօտ ըլլալ. Արմենակ Եղիայեան
11 Նոյեմբեր 2019 , 12:34

Մեր շուրջ յաճախ հարց կը ծագի, թէ ի՞նչ պէտք է ըսել՝

---կարօտցայ  ընտանի՞քս՝ հայցական հոլով,

---կարօտցայ ընտանիքի՞ս՝  տրական  հոլով:

Քերականական եզրաբանութեամբ այս կը նշանակէ՝ այս բայը   ներգործակա՞ն է, թէ՞ չէզոք:

Անցած դարու մեր լաւագոյն բառարանագիրներէն երկուքը՝ Տէր Խաչատուրեանն ու Կռանեանը ներգործական կը նկատեն զայն, մինչ միւս երկուքը՝ Գայայեանն ու Ճիզմեճեանը  կը նկատեն չէզոք: Արդ, ինչո՞ւ այսպէս է: Ինչո՞ւ հազարաւոր ուրիշ բայերու պարագային դիւրին է միաձայնութիւնը, իսկ կարօտնալ-ին պարագային կը դժուարանայ ան: Կամ թէ ինչո՞ւ մեր այս չորս բառարանագիրնրեը, որոնց չորսին ալ  վաստակը ծանօթ է  ընթերցողներուդ, տարբեր արժեւորում տուած են անոր բայական սեռին:

Զայն տարբեր կ’արժեւորեն խօսողներն ու գրողները եւս:

Այսպէս է, բարեկամնե՛ր, որովհետեւ կարօտնալ-ը աշխարհաբարի այն բոյլ մը բայերէն է, որոնք  չեն յաջողիր  արեւմտահայուն պարտադրել իրենց սեռը, ինչպէս կը պարտադրեն, օրինակ՝ սիրել ընկերը (ներգործական-հայցական)  եւ մօտենալ ընկերոջ (չէզոք-տրական):  Արդարեւ, դժուար է պատկերացնել քիչ թէ շատ  հայերէնը իւրացուցած հայեր, որոնք շփոթեն այս երկուքին սեռերը, անդին սակայն  այդ նոյն  հայերուն միջին հաշուով յիսուն տոկոսը պիտի սխալ կիրարկէ կարօտնալ-ը. կէսը պիտի ըսէ «կարօտցայ հայրենիքս», իսկ միւս կէսը՝ «կարօտցայ հայրենիքիս»:

Ըստ էութեան՝ սխալ չկայ այս բոլորին մէջ, այլ դէմ-յանդիման կը գտնուինք բայական սեռափոխութեան կամ գէթ կրկնասեռութեան  պարագաներու հետ:

Եւ կարօտնալ-ը միակը չէ, ինչպէս ըսինք. մեր դատողութեամբ, որ կը հիմնուի  բանաւոր շփումի եւ ընթերցումներու  վրայ, արդի արեւմտահայերէնի մէջ երկսեռութիւն կը ցուցաբերեն նաեւ՝ բարեւել, սկսիլ, մտիկ ընել, ունկնդրել, ձեռնարկել, սպասել...որոնք պատմականօրէն չէզոք եղած են:

Ծանօթ.– ա) Գ. Զոհրապ  նոյն պատմուածքին մէջ,–  «Երջանիկ մահը»,–  երկու տարբեր հոլով խնդիր տուած է մտիկ ընել բային. «Տոքթորը ինք մտիկ կ’ընէր  ամենուս»: «Խելօք տղոց պէս մտիկ ըրինք զինքը»: բ) Եթէ խօսողը կը գիտակցի, որ ունկնդրել բառացի կը նշանակէ «ականջ դնել», ան ինքնաբերաբար տրական հոլով կ’ընտրէ, որովհետեւ ականջ կը դնենք բանի մը,  որ տրական է: Այլապէս  սովորական է նաեւ այս բային հայցական հոլով խնդրառութիւնը:  գ) «Ազդակ»-ը նոյն թիւին մէջ,– 28-10-19, էջ 10,–   իր կարգին երկու տարբեր հոլով խնդիր տուած է ձեռնարկել բային. «Չինաստանը ոչինչ կը ձեռնարկէ»: «Պէտք է անհրաժեշտ  միջոցներու ձեռնարկեն»: դ) Սպասել-ը չէզոք է ըստ Գայայեանի ու Ճիզմեճեանի,  ներգործական՝ ըստ  Տէր Խաչատուրեանի եւ  Կռանեանի:  Էդիկ Աղայեան չէզոք կը նկատէ զայն, սակայն բերած բնագրային օրինակներուն մէջ կան ներգործակաան կիրարկութիւններ եւս:  Յ. Պալեան   գրած է . «Սպասել ի՞նչ  բան» (Ազդակ, 4-11-19, էջ 6):


*     *

*

Ըստ իմաստի՝ կարօտնալ-ը շատ աւելի ցոյց կու տայ զգացական-հոգեկան բաց մը, պակաս մը, տենչ մը, որ կեդրոնացած է  ոչ-նիւթական՝ վերացական հասկացութեանց վրայ, ինչպէս՝ հայրենիք, զաւակ, մայր, սիրեկան, եղանակ...

Ասոր կողքին ունինք նոյնարմատ  կարօտիլ բայը, որ  կը նշանակէ կարիքի մէջ գտնուիլ,  պէտք ունենալ  շօշափելի հասկացութեան մը.  օրինակ՝

Այս գրութիւնը սրբագրութեան կը կարօտի:

Հիւանդը աւելի ընտիր սնունդի կը կարօտի:

Լաւ տեսնելու համար՝ այս մանչը   ակնոցի կը կարօտի:

Դրացիս նիւթական օգնութեան կը կարօտի:

Այս իմաստով՝ բայս միանշանակ չէզոք է եւ կը պահանջէ տրական հոլով խնդիր, ինչպէս է պարագան բերուած օրինակներուն:

Ահա ա՛յս է կացութիւնը արեւմտահայ աշխարհաբարի մէջ:


*     *

*

Արդի արեւելահայերէնի մէջ բայիս երկու տարբերակներուն փոխարէն կը գտնենք  միայն մէկը՝ կարօտիլ-ը (-ել), որ ինչպէս վերը տեսանք միահամուռ  տրական հոլով խնդիր կը պահանջէ. հետեւաբար, ո՛ր իմաստով ալ գործածուի ան,  ի՛նչ ալ ըլլայ կարօտի առարկան, ան կը դրուի եւ անխուսափելիօրէն պիտի միշտ դրուի տրական հոլով, այսինքն՝ ան  կը բանի իբրեւ չէզոք սեռի բայ:

Գալով գրաբարին՝ ան ոնէր կարօտանալ եւ կարօտիլ. տեսնել «Նոր հայկազեան» բառարանը, ուր կը գտնենք բնագրային  օրինակներ եւս: Այստեղ սեռ չէ նշանակուած, սակայն օրինակներէն դատելով կրնանք հաստատել, որ բայերս պատմականօրէն եղած են չէզոք, քանի բոլոր օրինակներն ալ ունին տրական հոլով խնդիր:

*     *

*

Վերոնշեալ կարօտանալ, կարօտնալ եւ կարօտիլ համադիր  բայերու շարքին գրաբարը եւ արեւելահայ ու արեւմտահայ աշխարհաբարները ունին նաեւ կարօտ մնալ,  կարօտ ըլլալ եւ կարօտ դառնալ յարադիր ձեւերը, որոնց բոլորը միանշանակ կ’առնեն տրական հոլով խնդիր[1]. օրինակ՝ «Սիրտ անմտի կարօտ է հանճարոյ» («Նոր հայկազեան»): «Անգին եարիս լոյս երեսին կարօտ եմ» (Աւ. Իսահակեան):«Կարօտ ենք   տեսքիդ, աննմա՛ն գարուն» (նաեւ՝ կարօտ մնացինք, կարօտ դարձանք): Այսպէս է, քանի որ կարօտնալ պատմականօրէն չէզոք եղած է, հետեւաբար կարօտ ածական արմատը կը պահէ անոր  բնիկ խնդրառութիւնը: 

         

 Եզրակացութիւն

Ուրեմն կարօտ արմատը կրող բոլոր բայաձեւերը ընդհանուր հայերէնի մէջ կը ներկայանան չէզոք սեռով, բացի կարօտնալ-էն, որ արեւմտեան աշխարհաբարի մէջ  միայն երկսեռ է, եւ բացառուած չէ, որ յանգի ամբողջական սեռափոխութեան, իր հետ ալ ուրիշ բայեր:  Իսկ սեռափոխութիւնը ընդհանուր լեզուներու եւ մասնաւորաբար հայերէնի մէջ անկարելի  կամ բացառիկ երեւոյթ չէ բնաւ. օրինակ՝ գրաբարը կ’ըսէր «աղաչեմ զքեզ»,– ուրեմն աղաչեմ՝ ներգործական,– իսկ աշխարհաբարը կ’ըսէ «աղաչեմ քեզի»,– ուրեմն  աղաչեմ՝ չէզոք: Նման օրինակներուն թիւը  մեծ է, կը գոհանանք այս մէկով:

 

Արմենակ Եղիայեան

armenag@gmail.com 

 

 



[1]  Գրաբարը տարբեր հոլովներով եւս  կիրարկած այս ածականը. օրինակ՝  «Ահա յերեսաց քոց ոչ կարօտ եղէ» (բացառական):  «Մի՛ կարօտ առներ զիս ի յուսոյ իմմէ» (բացառական):  «Դեղօք եւ ոչ վիրօք կարօտ է մուրօղն»  (գործիական):

 

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture