1.09c
Երեվան
չրք, փտր 04
«Հորիզոն» (26 ապրիլ−3 մայիս)
***«Թիւ 205-րդ օրինագիծը, զորս հովանաւորած էր պահպանողական պատգամաւորը...»:
---Սովորական թիւերը դասականացնելու երկու ձեւ ունի հայերէնը.
ա) Ընդհանրապէս տուեալ թիւին ետեւը կ’աւելցնենք -րդ մասնիկը. օրինակ՝ 5-րդ, 37-րդ, 251-րդ եւ այլն: Կ’արտասանենք՝ հինգ-երորդ եւ այլն:
բ) Տուեալ թիւին առջեւ կ’աւելցնենք թիւ բառը. օրինակ՝ թիւ 5, թիւ 37, թիւ 251:
Օրինակ՝ ես գրաւեցի թիւ 5 սենեակը: Ոչինչ կ’արգիլէ որ լման տառերով գրենք՝ թիւ հինգ...:
Այս տուեալներով՝ սխալ է գրել «թիւ 205-րդ», այլ խօսքով՝ երկու անգամ դասականացնել նոյն թիւը: Պէտք է ընտրել մէկը կամ միւսը:
---զորս հովանաւորած էր...
Պէտք է ըլլայ զոր՝ եզակի, քանի օրինագիծ յարաբերեալը եզակի է:
***25-րդ ամեակը...
Նախորդին մէկ տարբերակն է այս ալ, որ իր կարգին շատ յաճախուած սխալ մըն է: Այս եւս կրկնակ դասականացումի մէկ ձեւ է:
Արդեարեւ, -ամեակ բաղադրիչը առանձին ցոյց կու տայ տարեդարձ մը՝ ծննդեան, հիմնադրութեան, անկախութեան կամ գերութեան, որեւէ այլ բանի: Օրինակ՝ «անկախութեան 25-ամեակը» կը նշանակէ 25-րդ ամը՝ տարին, տարեդարձը: Հետեւաբար չենք կրնար դառնալ մէյ մըն ալ աւելցնել -րդ դասական մասնիկը եւ ըսել՝ 125-րդ ամեակ:
Չմոռնանք մանաւանդ, որ -ամեակ բաղադրիչը անկախ կիրարկութիւն չունի, միշտ կախեալ է թիւէ մը, ճիշդ -րդ մասնիկին պէս, որ -երորդ կ’արտասանուի:
***Ալիեւեան նկրտումներ...
---Այստեղ կը գտնենք ներկայիս շատ ընդհանրացած սխալ մը. երբ յատուկ անուն մը ածականի կը վերածուի, ան կը կորսնցնէ իր յատկութիւնը, կը վերածուի հասարակ բառի, որ այլեւս չի գլխագրուիր. ուրեմն՝ Ալիեւ-ալիեւեան, Սուրիա-սուրիական, Անի-անեցի, Վան-վանեցի եւ այլն:
Այս սխալը շատ աւելի յաճախական է, երբ յատուկ անունը նուիրականութիւն ունի, օրինակ՝ Աստուած-աստուածային, Հայաստան-հայաստանեան եւ այլն:
«Հասկ»-ը անշեղօրէն կը գլխագրէ Աստուած-Աստուածային:
Չմոռնանք՝ յատուկ անուններ կան, սակայն յատուկ ածական չկայ:
«Յուսաբեր» (28-4-21)
***Պայմանագրերը ... պայմանագիրները (էջ մէկ)
---Այս երկուքէն, որոնք կը գտնուին նոյն յօդուածին մէջ, առաջիննն է ճիշդը:
Երբ գիր արմատով վերջացող բարդ բառը ինչ-որ «գրութիւն» ցոյց կու տայ, ապա յոգնակին կը կազմէ եր-ով. օրինակ՝ օրագիր-օրագրեր, բեւեռագիր-բեւեռագրեր, մեhենագիր-մեհենագրեր, բարեւագիր-բարեւագրեր, ծրագիր-ծրագրեր, ճակատագիր-ճակատագրեր եւ այլն:
Իսկ երբ այդ գիր արմատը «գրող» ցոյց կու տայ, յոգնակին կը կազմէ ներ-ով. օրինակ՝ պատմագիր-գպատմագիրներ, խմբագիր-խմբագիրներ, յօդուածագիր-յօդուածագիրներ, նամակագիր-նամակագիրներ, նաեւ՝ վիպագիրներ, բառարանագիրներ եւ այլն:
***նէօ-իսլամ
---Սա neo-islam(ism)-ի տառադարձութիւնն է:
Բնագրին neo արմատը երկվանկ է՝ ne-o, մինչ հայերէն «նէօ» միավանկ է եւ ուրիշ արտասանութիւն ունի. քմային օ մըն է ան եւ հաւասար է ֆրապսերէնի eu-ին (feu, deux, peut) եւ գերմաներէնի ու թրքերէնի ö-ին: Ուրեմն՝ պէտք է գրել նէո-իսլամ, ուր նէ-ո երկվանկ է: Այս էո երկբարբառը շատ սովորական է հայերէնի մէջ. օրինակ՝ Գէորգ, Թադէոս, Արգէոս, լեգէոն եւ այլն:
«Ապագայ» (26-4-21)
***Իսրայէլի պետութիւնը, շահարկումի դրած է ցեղասպանութիւնը...
---Ենթական եւ ստորոգիչը (դիմաւոր բայը) ստորակէտով տրոհելու անհանդուրժելի սովորութիւնը հետզհետէ հող կը շահի, տուն-տեղ կ’ըլլայ, կ’աճի ու կը բարգաւաճի. Tut-Ankh-Amon-ի բարբառով՝ աճ-ուճա...
***Այդ յիշատակութիւնը քաղաքական հաշուարկումներո՞վ կը կատարուի թէ` իբրեւ յարգանք մեր նահատակներուն:
---Իսկ ան կը զլացուի հոն, ուր պարտի ներկայ ըլլալ. «Այդ յիշատակութիւնը քաղաքական հաշուարկումներո՞վ կը կատարուի, թէ՞ իբրեւ յարգանք մեր նահատակներուն»:
***«Ճանաչումը պիտի գայ ամբողջացնելու երկրի օրէնսդիր ժողովին կողմէ առնուած քայլը»:
---Չեմ գիտեր ուրկէ՞, ինչպէ՞ս յառաջացաւ վերջին տարիներուն հայերէնը կրաւորական կառոյցներով խճողելու մոլորութիւնը, որ ահաւոր չափերու հասած է, երբեմն ուղղակի ախտագին է երեւոյթը: Ըստ ոմանց՝ ռուսերէնն է աղբիւրը:
Այսպէս, մէջբերուած օրինակը կարելի էր վճիտ հայերէնով ալ շարադրել.
« Ճանաչումը պիտի գայ ամբողջացնելու երկրի օրէնսդիր ժողովի առած քայլը»:
---«Լաւագոյնը կ’արտադրէ Աֆէեանի կողմէ հաստատուած ընկերութիւնը»:
«Լաւագոյնը կ’արտադրէ Աֆէեանի հաստատած ընկերութիւնը»:
---«Նախագահը Թուրքիոյ կողմէ կատարուած կոտորածը կոչեց իր անունով»:
«Նախագահը Թուրքիոյ կատարած կոտորածը կոչեց իր անունով»:
***«Պիտի յիշենք մեր ահաւոր եղեռնին 106-րդ ամեակը»:
---Այս մասին արդէն խօսուեցաւ վերը, սա իր կարգին կը հաստատէ պարզապէս աղաւաղ ձեւի ստացած տարողութիւնն ու ժողովրդականութիւնը:
Արմենակ Եղիայեան
