-3.91c
Երեվան
երք, հնվ 20
Բացի…
Իրերու բնական բերումով արեւելահայերէնը կը շարունակէ անզգալաբար թափանցել արեւմտահայերէնի մէջ՝ այստեղ բառի մը, այնտեղ դարձուածքի մը, ուրիշ տեղ հոլովի մը քողին տակ եւ օգտուելով արեւմտահայ գրողին ու մանաւնդ լրագրողին ընդհանրապէս տգիտութենէն, մերթ թափթփածութենէն, երբեմն ալ անուշադրութենէն:
Նման թափանցումներ, երբ ճիշդ ու տեղին կը կատարուին անոնք, այնքան ալ մտահոգիչ չեն, եթէ նկատի ունենանք, որ մենք պարտինք հետզհետէ թօթափել երկլեզուանի ազգ մը ըլլալու տխուր իրողութիւնը եւ հասնիլ մէկ ու միասնական հայերէն ունենալու ցանկալի իրողութեան:
Առ այս՝ հեշտ ու հեզասահ պիտի չըլլայ մեր ճամբան, եւ գայթակղիչ այլազան խոչընդոտներ պիտի խանգարեն մեր երթը՝ շփոթի ու անորոշութեան մատնելով մեզ. այսպիսիներէն է, օրինակ, բացի նախադրութիւնը:
* * *
Այս բառը աշխարհաբարը ժառանգած է գրաբարէն, ուր ան ունէր «բաց ի» անջատ գրութիւնը, որուն բաղադրիչները ժամանակին հետ միաձուլուեցան՝ դառնալով բացի, ճիշդ ինչպէս երբեմնի «դէպ ի»-ն ալ աշխարհաբարի մէջ դարձաւ ու տուաւ միաձոյլ դէպի:
Այս միաձուլումը որեւէ ձեւով չազդեց բառին նշանակութեան, այլեւ խնդրառութեան վրայ: Արդարեւ բաց ի եւ բացի նոյնանիշ են, այսինքն՝ ունին նոյն նշանակութիւնը, միւս կողմէ՝ անոնք հաւասարապէս կը պահանջեն բացառական հոլով խնդիր:
Օրինակ՝
--Բաց ի քէն բացի քեզմէ
--Բաց ի սոցանէ բացի ասոնցմէ
--Բաց յինէն բացի ինձմէ
Նկատել, որ գրաբարի մէջ, երբ խնդիր գոյականը կը սկսի ձայնաւորով, ապա ի նախդիրը կը դառնայ յ եւ կը կցուի խնդիրին.
բաց ի ինէն > բաց յ ինէն > բաց յինէն
Նկատողութեան արժանի երեւոյթ է նաեւ այն, որ բացի բառը աշխարհա-բարի մէջ աւելի լայն ճկունութիւն ունի. ան հաւասարապէս նախադրութիւն է՝ բացի քեզմէ, եւ յետադրութիւն է՝ քեզմէ բացի:
* * *
Այս նոյն խնդրառութիւնը ունեցած է բացի նախադրութիւնը արեւելահայերէնի մէջ եւս. օրինակներ Մալխասեանէն (1944).
--Բոլորը համաձայնեցին բացի ինձանից:
--Ամէն ինչ ծախեց բացի գրքերից:
Բայց ահա Մալխասեանէն ետք, ըսենք՝ արդի արեւելահայերէնի մէջ, բացասականի փոխարէն կը գտնենք հայցական. այսինքն՝
--բացի այս -- բացի մայրը
--բացի գիրքը --բացի եղբայրը
Թումանեան ունի այսպիսի նախադասութիւն մը.
--Ես նրա համար մի արխալուղացու առայ, բացի ձիու վարձը:
* * *
1990-ականներէն սկսեալ՝ արդի արեւելահայը զօրաւոր հակում ունի որդեգրելու բարբառային ձեւերը. գրեթէ բոլորը կ’ըսեն՝
--գնում ա, գալիս ա, ասում ա... փոխանակ՝ գնում է, գալիս է, ասում է:
--ամսեկան… փոխանակ՝ ամսական:
--յետ այսու ... փոխանակ՝ այսուհետեւ:
Ծանօթ. － Յետայսու սխալ ձեւը կիրարկած է մինչեւ իսկ Էջմիածինը իր հետեւեալ հաղորդագրութեան մէջ.
«Ազգային-եկեղեցական ժողովը հետայսու եւս
ղեկավարուելու է դարերով սրբագործուած իր ըն-
թացակարգերով՝բացառելով արտաքին որեւէ միջա-
մտութիւն («Հայկական ժամանակ», 7/7/2025):
Կամ թէ կը դիմեն այլազան ռուսաբանութիւններու, ինչպէս՝
--իբրեւ արդիւնք ... փոխանակ՝ շնորհիւ կամ հետեւանքով:
--ցանկացած ... փոխանակ՝ որեւէ:
--փափաքում է, որպէսզի ... փոխանակ՝ փափաքում է, որ:
Ահա այս եւ նման աղաւաղումներու ծիրէն ներս ալ բացի նախադրութիւնը հետզհետէ կը դադրի բացառական հոլով առնելէ եւ հայցական հոլով խնդիր կ’առնէ թէ՛ խորհրդարանի մէջ՝ դիմադիր եւ ընդդիմադիր նոյն ճաշակը ունին, թէ՛ զանգուածային լրամիջոցները, թէ՛ հասարակ քաղաքացին:
Այս սովորութիւնը ազատօրէն կ’արտածուի եւ կ’ընդօրինակուի նա՛եւ արեւ-մտահայուն, ըսենք՝ կարգ մը արեւմտահայերու կողմէ, որովհետեւ ամէն արեւմտահայ արթնամիտ եւ ուշադիր չէ իր գրածին հանդէպ, այնքան ալ չ’անդրա-
դառնար իր գրածի որակին: Եւ մենք հետզհետէ աւելի ու աւելի կը հանդիպինք բացի նախադրութեան հայցական հոլովառութեան օրինակներու: Գրեթէ ամէն տեղ՝ քիչ մը աւելի, քիչ մը պակաս:
Արդի արեւմտահայը, իմա՝ արեւմտահայերէնը, պարտի կատաղի պայքար մղել նման երեւոյթներու դէմ, որոնք, դժբախտաբար, հեզասահօրէն կը յաջողին թափանցել մեր լեզուին մէջ՝ տեղ կայ շատ, տեղ կայ քիչ, սակայն ոչ մէկ գրող ու լրագիր զերծ է անոնց ազդեցութենէն:
Պատճառները թուեցինք վերը:
Կ’ընդունինք, որ արեւմտահայերէն գրելը հետզհետէ կը դժուարանայ, քանի կ’աւելնան արեւելահաերէնի հետ շփումները: Ան մեր բարբառին գլխուն կը փաթթէ մէկ կողմէ իր սեփական սխալագրութիւններու ահարկու օժիտը, միւս կողմէ իր ռուսաբանութիւնները, որոնք արեւելահայուն արիւնին մէջ անցած են եւ որոնցմէ չի կրնար հրաժարիլ ան:
Մրցոյթ 32.
***Վերաշարադասէ՛ հետեւեալը.
---Մեզ առաջնորդող երիտասարդը պտտցուց ամբողջ բերդը՝ կանգ առնելով իւրաքանչիւր գեղեցիկ սրահի կամ սենեակի առջեւ կանգ առնելով (Սեդա Խտըշեան):
***Հետեւեալին ո՞ր բառը պիտի փափաքէիր փոխել.
---80-ամեակի նշումը կրնայ լաւ պատճառ առիթ մը ըլլալ հաւանական ժողովի մը գումարման («Ազդակ», 1/7/2025, էջ 1):
***Հետեւեալին մէջ բայ մը սխալ խոնարհուած է. սրբագրէ՛ զայն.
---Ես վստահ եմ, որ մեր հաւատացեալները ջանք պետք չէ պիտի չխնայեն այդ նպատակին հասնելու համար («Հայկական ժամանակ»):
***Ինչպէ՞ս կարելի է դարմանել հետեւեալ կրկնաբանութիւնը.
---Իրաւապահները սպաննեցին երկու ազրշպեյճանցիներ եւ ձերբակալեցին տասնեակ մը ազրպեյճանցիներ («Մարմարա», 2/7/2025):
***Ջնջէ՛ հետեւեալներուն անպէտ բառերը.
---Ազգային ժողովը վաւերացուց ՀԷՑ-ը պետականացնելու վերաբերեալ որոշումը («Հայկական ժամանակ»):
---Յանձնախումբին մաս կը կազմեն առաջին երեք դէմքերու կողմէ ներկայացուցիչներ («Ազդակ», 2/7/2025, էջ 2):
---Վարչապետը Մաքրոնին շնորհակալութիւն յայտնած է յարաբերու-թիւններու զարգացման հարցին մէջ անոր ներդրումին համար («Ազդակ», 30/6/2025, էջ 8):
Ճիշդ պատասխանած են՝ Գէորգ Եազըճեան (10), Ցոլակ Ապտալեան (7), Գեղամ Խաչատրեան (9,5), Միրնա Սիւլիւքճեան (9), Համբարձում Յարթունեան (8), Լիզա Յովհաննիսեան (10), Դանիէլ Թիւֆենքճեան(8,5),Լեւոն Շառոյեան (10), Պերճ Տէր Սահակեան (10), Եփրեմ Թոքճեան (10) :
Մրցոյթ 33.
***Հետեւեալին ո՞ր բառերը կը ջնջես.
---Քաղաքական շրջանակներ համոզուած են այն բանի մասին, որ Պաքուն այլեւս պէտք չունի Մոսկուային:
***Սրբագրէ՛ հետեւեալ սխալ կառոյցը.
---Արեւմտահայերէնը իրաւունք ունի գոյատեւելու՝ փոխանցելով զայն ներ- կայ եւ յաջորդ սերունդներուն (Արտա Ճեպեճեան):
***Փոխարինէ՛ բառ մը եւ ջնջէ՛ ուրիշ մը:+
---Իսրայէլեան բանակը պիտի շարունակէ որեւէ սպառնալիք ոչնչացնելու իր աշխատանքը («Ազդակ», 8/7/2025, էջ 2):
***Ինչպէ՞ս կը դարմանես հետեւեալին անհամասեռութիւնը.
---Հաստատեցինք լիբանանեան հողերէն Իսրայէլի ամբողջական հեռացման եւ գերիները ազատ արձակելու անհրաժեշտութիւնը («Ազդակ», 8/7/2025, էջ 8):
***Մէկ բառով ըսէ ընդգծուած հատուածը.
---Աշխատանք պիտի տեսնենք զինադադարի ընթաքին պատերազմին վերջ տալու («Ազդակ»,11/7/2025, էջ 1):
Արմենակ Եղիայեան
