«Մեր մաղթանքն է, որ հայրենիքը սիրենք բոլորից և ամեն ինչից առավել».Տ. Գեւորգ եպս. Սարոյան... Հայրապետական սրբատառ կոնդակով հիմնվեց Մասսյացոտնի թեմը... Բեյրութի նավահանգստի պայթյունի հետեւանքով զոհվածներից 43-ը սիրիացիներ են... «Թալաաթի դեմքի լպիրշ արտահայտությունը,երբ նա ասաց, որ Հայկական հարցը լուծված է».Էյնար աֆ Վիրսեն...
Ուիլյամ Սարոյեան. Անցեալի մշուշէն
Ուիլյամ Սարոյեան. Անցեալի մշուշէն
31 August 2020 , 14:35

Ֆրանսիայում 1925-2009 թվականներին   լույս տեսած «Յառաջ» օրաթերթը հայ մամուլի պատմության մեջ իր ուրույն տեղն ունի. այն Եվրոպայի առաջին հայերեն օրաթերթն էր, ուներ լայն տարածում և մեծ տեղ էր հատկացնում ֆրանսահայության և առհասարակ՝ հայության խնդիրներին, եվրոպական անցուդարձին:

Թերթի համարներն այսօր  սկզբնաղբյուր են հայ մամուլն ու սփյուռքն ուսումնասիրողների համար:  «Յառաջ»-ի տպագրությունն ընդհատվել  է 1940-1945 թվականներին, պատերազմի պատճառով, իսկ 2009-ին  թերթն արդեն դադարում է լույս տեսնել:   Եղել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության բյուրոյի, ապա՝ ՀՅԴ Ֆրանսիայի կազմակերպության պաշտոնաթերթը, ավելի ուշ՝ անկախ թերթ: Խմբագիրներն էին Շավարշ Միսաքյանը, այնուհետև՝ Արփիկ Միսաքյանը: 

«Յառաջ»-ը մեծ տեղ է հատկացրել ինչպես հասարակական, քաղաքական իրադարձություններին, առօրյա լրատվությանը, այնպես էլ՝ գրականությանը:

1976 թվականից թերթը  հրատարակել է «Միտք եւ արուեստ» միամսյա հավելվածը, որ լույս է տեսել մինչև  2009 թվականի ապրիլը (բացի օգոստոս ամիսներից ու հազվադեպ դեպքերից):


 

 

«Միտք եւ արուեստ» գրական հավելվածում են առաջին անգամ տպագրվել  հայ  որոշ գրողների, գրականագետների  գործերից շատերը: 

Աշխարհահռչակ հայ գրող  Ուիլյամ Սարոյանի մի շարք ստեղծագործությունների  հայերեն թարգմանություններ նույնպես առաջին անգամ լույս են տեսել այստեղ: 

 

Ներկայացնում ենք Սարոյանի՝  1979 թ.-ին գրված, նույն թվականին թարգմանված ու «Միտք եւ արուեստ»-ում լույս տեսած պատմածքներից մեկը,  որի  վերնագիրը «Յառաջ»-ինն է՝  «Անցյալի մշուշէն»:  Պատմվածքը թարգմանել է  ամերիկաբնակ գրականագետ, հրապարակախոս Խաչիկ Թոլոլյանը: Նա Սարոյանից այլ գործեր էլ է թարգմանել, որոնք նույնպես այդ տարիներին լույս են տեսել այս գրական հավելվածում:  Պատմվածքը Սարոյանի՝ թերթավաճառությամբ վաստակելու տարիների մասին է («Միտք եւ արուեստ»-ից թվայնացրել է «Արևելքը»): 


 


Պատանի լրագրավաճառ Ուիլյամ Սարոյանը

 

                               ԱՆՑԵԱԼԻ ՄՇՈՒՇԷՆ

 

Օր մը աշխարհի մեծ հայերէն մէկը անցաւ Ֆրեզնոյի փողոցներէն. վայելչօրէն հագուած մարդ մը, որուն տեղացի չըլլալը ակնթարթի մը մէջ յայտնի էր: Գուցէ 34 տարեկան էր. ես ինը կամ տասը տարու էի: Հայ էր, այդ մասին կարելի չէր սխալիլ, սակայն միաժամանակ յայտնօրէն մեր շրջապատի հայ չէր. ըսեմ՝ մեր ամբոխի տեսակէն հայ չէր. -անձ մըն էր, որ իր դիմագիծն ու անհատականութիւնը չէր կրնար կորսնցնել որեւէ խմբակի, ընտանիքի, ազգի, հասարակութեան, մշակոյթի կամ կրօնքի մէջ: Ինք, ի՛նք էր միայն ու այնպիսի հով մը ունէր, որ զինք տեսնողը կը ստիպուէր կամ հաճոյք զգալ եւ կամ բարկանալ: Արագաշարժ էր, գրեթէ գոռոզի տպաւորութիւն ձգող: Կակուղ մոխրագոյն ֆէտօրա գլխարկ մը գլխուն, քղամիդի նմանող սեւ բուրդէ վերարկու մը ուսերուն, ադամանդեայ զարդասեղ մը փողկապին վրայ, տաբատը գծաւոր, կօշիկները բարձրորակ կաշիէ շինուած, օփերայի մուճակներու ոճով, կը ճեմէր փողոցները, իր գեղեցիկ գաւազանը շքաւոր ձեւերով օրօրելով:

 

Օր մը, 1919-ին էր, եկաւ ինծի, երբ թերթ կը ծախէի Ռիփապլիքըն շէնքին անկիւնը, փօսթ-օֆիսի առաքման շէնքին դիմաց փողոցը, ու այս խօսքերը ըսաւ. «Վաղը առաւօտ ժամը ութին «0» փողոցի թիւ 848 տունը գնա՛. հոն 100 օրինակ «Ցախաւել» պիտի ստանաս: Ա՛ռ, քաղաք բեր եւ կէս ժամէն ծախէ, հատը հինգ սէնթի»:

Եւ հեռացաւ:

Բայց պողոտային միւս կողմը կեցաւ նորէն, Էտտի Էմէրեանին հետ խօսելու համար, ու ճիշդ այդ վայրկեանին Ռօուըլ շէնքին անկիւնէն Հափ Ֆարմանեանը վազելով ինծի մօտեցաւ:

«Ո՞վ է այդ մարդը» հարցուց:

Մարդը նոյն րոպէին սկսաւ քալել նորէն, իր գաւազանը շարժելով, կարծես Եւրոպան ի՛նքն էր, որ կը ճեմէր Վան Նէս փողոցն ի վեր, իր լիօրէն ծաղկած իմաստութեամբ եւ նշանակութեամբ. կարծես թէ 1919 թուականի այդ ապրիլին հին Եւրոպան յուսահատական պայքար մը չէր մղեր, ինքզինքը վերագտնելու համար, Համաշխարհային պատերազմէն ետք. պատերազմ մը, որ մարդկային ցեղին այդչափ հարստութիւն եւ կեանք արժած էր:

Ով ըլլալը չէինք գիտեր ուրեմն. սակայն որոշեցինք, որ կ՚արժէր 484 «0» փողոց երթալ ու ճանչնալ զինք: Բայց երբ մենք՝ երեք տղեկներս, յաջորդ օրուան առաւօտեան ժամը ութին հասանք տրուած հասցէին, մարդը հոն չէր: Ծերուկ ֆրեզնոցի կին մը մեզի մեր ստանալիք թերթերը տուաւ. կին մը, որ կը հաւատար, որ անանուն մարդը թէ՛ «Ցախաւել»ին խմբագիրն էր, թէ՛ աշխարհի մեծ մարդոցմէն մէկը:

Ես ալ պատճառ չունէի այս արժեւորումին հետ վիճելու, թէեւ միաժամանակ տարտամ ձեւով կը հասկնայի, որ անընդունելի բան մը կար մարդուն վրայ. շատ հպարտ էր, շատ ինքնավստահ, նոյնիսկ Պուքրէշէն, Սօֆիայէն, Հռոմէն, Վիեննայէն, Փարիզէն, Պերլինէն, Լոնտոնէն եկողի մը համար. եւ կամ ո՛վ գիտէ, Աթէնքէն, Պոլսէն, Տրապիզոնէն կամ Էրզրումէն եկողի մը համար: Անկասկած, ուղն ու ծուծով հայ էր մարդը, բայց եւ այնպէս, ամէն մէկ վայրկեանի ընթացքին, երբ տեսայ զինք, Պուքրէշ բառը եկած էր միտքս: Ա՛յդ տեսակի հայ մըն էր: Հեռաւոր, անծանօթ քաղաքի հայ:

«Ձեր թերթերը ծախեցէ՛ք», ըսաւ ծերուկ կինը, «եւ վերադարձէ՛ք ուրիշ օրինակներ ստանալու համար»:

Երեք ժամ ետք, ժամը 11-ին, հայ թերթ ծախողներէն ոչ մէկը կրցած էր նոյնիսկ մէկ օրինակ վաճառել, հակառակ անոր որ անանուն մարդը մեզմէ եօթը կամ ութը տղեկ զօրաշարժի ենթարկած էր:

Կէսօրին, երբ թերթերը վերադարձուցի կնոջ «0» փողոցի 484 թիւ տան մէջ, ըսի, «Այմ սորի, կը ցաւիմ, բայց բոլոր սրճարանները գացի, «Արարատ», «Հայրենիք», «Մասիս», ոչ ոք ուզեց հինգ սէնթ ծախսել: Ո՞վ է այդ մարդը, խնդրեմ ըսէ՛ք»:

«Մեծ մարդ մըն է» ըսաւ կինը: Ուրիշ ոչ մէկ խօսք:

Իսկ ես պատասխանեցի. «Պիտի ուզէի այս թերթէն օրինակ մը տուն տանիլ, մօրս համար, ընթերցող է, կը սիրէ թերթ կարդալ»:

«Հատը հինգ սէնթ է», ըսաւ ծեր կինը:

«Ես դրամ չունիմ», ըսի ու վարանեցայ աւելցնելու որ չորս ժամ անվճար աշխատած էի: Այդ տեսակի խօսքեր չէինք ըսեր այդ օրերուն: Կամ կ՚ընէինք մեր ստանձնածը, կամ ոչ:

«Շատ լաւ», ըսաւ կինը, «Ա՛ռ օրինակ մը: Երբ հինգ սէնթ ունենաս, կը վճարես»:

Թերթը առի, տարի տուն: Երբ մայրս վերադարձաւ Ցուկընհայմէն, ուր թուզերը տուփերու մէջ տեղաւորելու գործը կ՚ընէր, առաւ թերթը, նայեցաւ ծալլուած, սպիտակ էջերուն եւ աչք մը նետեց ծաղրանկարներուն վրայ: Յաջորդ օրը համարձակեցայ հարցնել իրեն. «Ի՞նչ է այդ թերթը, «Ցախաւել» բառը ի՞նչ կը նշանակէ»:

Մայրս բացատրեց, որ երգիծաթերթ մըն էր թերթը, եւ անոր բառը անգլերէնով կարելի չէր ճշգրիտ թարգմանել. Րոնկ Պրում, «սխալ աւել»ի պէս բան մըն էր «ցախաւել»ը ըստ իրեն: Հարցուցի թէ թերթը որակ ունէ՞ր, պարունակութիւնը լա՞ւ էր:

«Օ, այո», ըսաւ մայրս: «Շատ լաւ է, շատ սրամիտ»: Ու այդպէս փակուեցաւ նիւթը:

Երեւի թէ «Ցախաւել»ի գնորդներու պակասը հայ մեծ մարդուն թելադրած էր որ 1919-ի Ֆրեզնոն տնտնալիք տեղ մը չէր իրեն համար: Ի վերջոյ մէջտեղ ելաւ որ մէկ տղեկ յաջողած էր մէկ օրինակ ծախել. Բայց որո՞ւն. Ամերիկացիի մը: «Գինո՞վ էր գնորդը», հարցուցի այդ տղեկին, քանի որ ամէն լակոտ որ թերթ ծախած է, գիտէ որ գինետունը լաւ յաճախորդ կը հայթայթէ իրեն. խմած մարդը յաճախ ծախսող մարդ է:

«Ոչ», ըսաւ ան (Հափ Ֆարմանեանն էր): «Գինով չէր, իմ կարծիքով՝ համալսարանի փրոֆէսէօրներէն էր: Վճարեց, թերթը բացաւ, ծաղրանկարներուն նայեցաւ յետոյ նորէ՛ն զննեց էջերը, ծալլեց ու գրպանը դրաւ խնամքով. կարծես թէ գիտէր որ կ՚արժէ պահել»:

 

Հիմա ես հարցում մը ունիմ ընթերցողներուն: Արդեօք կա՞յ մէկը որ գիտէ թէ ո՛վ վաթսուն տարի առաջ Ֆրեզնոյի մէջ «Ցախաւել» անունով թերթ մը հրատարակեց: Պիտի ուզէի գիտնալ:

 

Յաւելեալ, 1919-ի այս վաթսունամեակին պիտի ուզէի գիտնալ որ արդեօք կա՞ն ընթերցողներ, որոնք Խոսրով Բագրատունի կոչուող անձի մը մասին տեղեկութիւն ունին. անձ մը, որ 1919-ի մօտ Ֆիլատելֆիոյ մէջ ձայնապնակ մը պատրաստած է, որուն վրայ արձանագրուած էին «Բարձր սարեր» եւ «Սեւ կաքավիկ» երգերը: Անցեալին, այս երկուքը մեծ մարդ թուեցան ինծի, ու տակաւին այդպէս կը թուին:

Մանրամասնութիւններ կ՚ուզեմ:


1979թ.


 

Բոստոնում 1915-ին և Նյու Յորքում 1916-1921 թթ. լույս տեսած «Ցախաւել» երգիծաթերթը (հետագայում կոչվել է պատժաթերթ՝ խարազանող երգիծանքը համարելով իբրև պատիժ)

 


«Արեւելք»- «Ցախաւելը» հայ երգիծական մամուլի այն  հազվագյուտ անուններից է եղել, որ, տպվելով ԱՄՆ-ում, երգիծանքի և հումորի միջոցով ծաղրել է Արևմտյան Հայաստանում թուրքերի վարած քաղաքականությունն  ու Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակից երկրների շահերը: 

«Ցախաւել» անվանումով մեկ այլ երգիծաթերթ է լույս տեսել Թեհրանում՝ 1943-1958 թվականներին,  քննադատել և ծաղրել է իրանահայ կյանքի հոռի բարքերը: 

Բայց իր այս պատմվածքում Ուիլյամ Սարոյանը նկատի է ունեցել ամերիկահայ համայնքում տպված «Ցախաւել»-ը: «Ցախաւել»-ի պատմության մեջ չկա Ֆրեզնոյում տպված լինելու հանգամանքը, ինչպես նշում է Սարոյանը:  Թերթը  վաճառքի համար հավանաբար Նյու Յորքից տարվել էր  Ֆրեզնո և հայտնվել 11 տարեկան  Սարոյանի և նրա մյուս լրագրավաճառ ընկերների ձեռքին:  

Գրողը պատվածքը գրել է«Ցախաւել» վաճառելու փորձից 60 տարի հետո:

Պատմվածքում նա   հիշատակում է նաև Խոսրով Բագրատունուն, որ անցյալ դարի կեսերին  հայկական երգեր է  ձայնագրել և վաճառել ԱՄՆ-ում: Բագրատունին նաև համերգներ է ունեցել, որոնց անդրադարձել է ամերիկյան մամուլը: 

«Անցեալին, այս երկուքը մեծ մարդ թուեցան ինծի, ու տակաւին այդպէս կը թուին»-գրում է Ուիլյամ Սարոյանը՝  «Ցախաւել»-ի խմբագրի և երգիչ Խոսրով Բագրատունու մասին: «Ցախաւել»-ի խմբագիր-տնօրենը, ըստ Հայկական հանրագիտարանի, եղել է  Ս․ Կյուլոն (Ս․ Կյուլոյան)։  

 

Բոստոնում տպված համարներից



Նյու Յորքում տպված համարներից («Ցախաւել»-ի նկարները՝ «Հայ մամուլ» շտեմարանից)

 

 



Խոսորվ Բագրատունու ձայնագրած ձայնապնակներից

 


«Ցախաւել» երգիծաթերթի գովազդը՝ Բոստոնի «Հայրենիք»-ում, 1917 թ.

 

Սարոյանի ծննդավայր Ֆրեզնոն՝ 1920-ականներին

 

Պատմվածքում հիշատակվում է նաև Սարոյանի մայրը՝ Թագուհի Սարոյանը. ծնվել է 1882-ին, Բիթլիսում,  մահացել է 1950-ին, ԱՄՆ-ում

 


Լրահոս
Ամենաընթերցվածը
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture