«Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասանյութը չեղյալ համարելը անընդունելի է եւ տանելու է ներքին լ... Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը հեռակապով հանդիպում ունեցավ Եվրոպայի հայոց առաջնորդների հետ... Իրանում կորոնայի դեմ պայքարում վարակված և մահացած բժիշկները համարվելու են նահատակներ... Մարգարիտա Մանուկյան. Հին Արևելքի գրադարաններ...
Արեւմտահայ թանգարաններ
Արեւմտահայ թանգարաններ
06 November 2018 , 10:48

19-րդ դարի կեսերից արևմտահայ իրականության մեջ հիմնականում կրոնածիսական հավաքածուների և այլ հնությունների հիման վրա ձևավորվում են առաջին եկեղեցական-վանական թանգարանները: Նմանօրինակ թանգարանները հայտնի նաև որպես գանձատուն-թանգարաններ, որոնք որպես մշակութային հաղորդակցության յուրօրինակ միջավայր, նպաստում էին անցյալի հոգևոր ժառանգության փոխանցմանը: Գանձատուն-թանգարանները պարունակել են հնագույն և միջնադարյան այնպիսի անգին հավաքածուներ, ինչպիսիք են սրբերի մասունքները, եկեղեցական զարդերը, զգեստները, գավազանները, սպասքը, անոթները, ասեղնագործ սփռոցները և զանազան այլ հնություններ: Արևմտահայ իրականության մեջ այսօրինակ թանգարանները չառանձնացան և չվերածվեցին հասարակական հաղորդակցման մշակութային լիարժեք հաստատությունների, քանի որ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում գոյություն ունեցող քաղաքական և սոցիալական միջավայրն ամեն կերպ խոչընդոտում էր թանգարանների ստեղծման ու բնականոն զարգացման գործընթացին:


Արևմտահայ իրականության մեջ ձևավորված առաջին թանգարանը հիմնվել է Վարագավանքում 1857 թ., Մկրտիչ վարդապետ Խրիմյանի (Խրիմյան Հայրիկ) կողմից, երբ վերջինս նշանակվեց Վանի նահանգի հոգևոր առաջնորդ և հասարակական ու մշակութային լայն գործունեություն ծավալեց: Թանգարանը թեև գործել է վանքին կից, սակայն Մկրտիչ Խրիմյանի շնորհիվ՝ միայն եկեղեցական բնույթ չի կրել: Այն հարուստ է եղել նաև աշխարհիկ, անգամ մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջանի ցուցանմուշներով: 

19-րդ դարի կեսերից հիմնականում հնագույն և միջնադարյան մագաղաթ-ձեռագրական հավաքածուների վերակազմման արդյունքում դարձյալ վանքերին ու եկեղեցիներին կից ստեղծվել են նոր տիպի մատենադարան-թանգարաններ, որոնք պարունակել են կրոնական (Աստվածաշունչ մատյաններ, «Սաղմոսարաններ», «Մաշտոց»-ներ, «Ճաշոց»-ներ, Ավետարաններ, «Ժամագրքեր», «Պատարագամատույց»-ներ, «Կանոնագրքեր»), հայ և օտարազգի հեղինակների աստվածաբանական, վարքագրական, պատմական, բանահյուսական, փիլիսոփայական, բնագիտական բովանդակության, ինչպես նաև հայկական մանրանկարչության և արվեստի այլ եզակի նմուշներ: 

Հայտնի է, որ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրության տարածքում գործող հայկական վանքերն ու եկեղեցիները հարուստ են եղել հնագույն ձեռագրական հավաքածուներով, որոնք քաղաքական հայտնի պայմանների բերումով` տևական վախի մթնոլորտում, ավելի հաճախ պահվել են գաղտնադարաններում կամ գրապահոցներում: Վերջիններս, սակայն, բաց չեն եղել անգամ հայ հասարակության համար: Հետևաբար, այսօրինակ գրապահոցները չպետք է նույնացնել վերը նշված մատենադարան-թանգարանների հետ, որոնք բաց են եղել և գործել են այցելուի համար` պարբերաբար համալրվելով նվիրատվությունների և հավաքչական աշխատանքի շնորհիվ:

Արևմտահայ իրականության մեջ հիմնված նմանօրինակ թանգարաններից առավել հայտնի է եղել Մշո Իննակնյան Սբ. Կարապետ (Գլակա) վանքի մատենադարան-թանգարանը՝ հիմնված 1862-1869 թթ.՝ դարձյալ Մկրտիչ Խրիմյանի կողմից: Հայ հոգևորական, բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ Գարեգին եպիսկոպոս Սրվանձտյանցը, 1860-ականների վերջին այցելելով նշված թանգարան, գրում է. «…յաւուրս վանահայրութեան Ս. Հայրիկին սկսաւ և յիմում փոխանորդութեան աւարտեցան նորաշէն գրադարանք կամ թանգարանք, յորս հոգի առեալ շարեցան մատեանք ամենայն»: Վերջինս հաշվել և իր նշված աշխատության մեջ նկարագում է թանգարանում առկա թվով 137 ձեռագիր մատյան: Հետագա տարիներին, հիմնականում հավաքչական աշխատանքի արդյունքում այդ ձեռագրերը համալրվել են, և արդեն 20-րդ դարասկզբին հիշյալ մատենադարանում պահվող ձեռագրերի տարողությունը բնութագրվել է «40 եւ աւելի մարդահասակ սնտուկներով լեցուն»: 

19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարասկզբին հնագույն և միջնադարյան մագաղաթ-ձեռագրերով հարուստ մատենադարան-թանգարաններ են ունեցել նաև Մշո Սբ. Առաքելոց, Բիթլիսի Ամրդոլու, Աղթամարի Սբ. Խաչ, Արղնիի Բարձրահայաց Սբ. Աստվածածին, Լիմ և Կտուց անապատների, Սեբաստիայի Սբ. Նշան, Կեսարիայի Սբ. Կարապետ, Արմաշի Չարախափան Սբ. Աստվածածին վանքերը, Սսի Սբ. Մայրավանքը և այլն: 

19-րդ դարավերջին և 20-րդ դարասկզբին վանքերից ու եկեղեցիներից բացի ձեռագրական հավաքածուներով հարուստ են եղել նաև կայսրության առավել խոշոր վարժարանների մատենադարաններն ու թանգարանները՝ Զմյուռնիայի Մեսրոպյան, Էրզրումի Արծնյան, Սանասարյան և այլն: Մտավորական Սարգիս Ծոցիկյանի վկայությամբ՝ մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Զմյուռնիայի Մեսրոպյան վարժարանի թանգարանը հարուստ է եղել բազմաթիվ հնություններով, այդ թվում և Կիլիկիայի հայոց թագավոր Լևոն Ե Լուսինյանի գահի հենարանը, որի վրա քանդակված են եղել առյուծի և խոյի գլուխներ: Ցուցանմուշների բազմազանությամբ ու մեծարժեքությամբ աչքի է ընկել Էրզրումի «Սանասարյան» վարժարանի թանգարանը: «Սանասարյան» վարժարանը հիմնադրվել է 1881 թ. ռուսահայ մեծահարուստ բարերար Մկրտիչ Սանասարյանի միջոցներով: Վերջինս, 1885 թ. անձամբ այցելելով վարժարան, գոհունակություն է հայտնել և վերադարձին կտակ գրել, որի համաձայն իր ողջ ունեցվածքը մահից հետո անցնելու էր վարժարանին: 1912 թ. Կ. Պոլսի հոգաբարձուների խորհուրդի որոշմամբ վարժարանը թեև տեղափոխվել է Սեբաստիա քաղաք, այնուամենայնիվ, տեղի հայության բողոքի արդյունքում գույքի մի մասը թողնվել է, որի հիման վրա նույն շենքում սկսում է գործել «Սանասարյան» անվամբ նոր վարժարան: Թողնված գույքի մեջ է եղել նաև թանգարանի հարուստ հավաքածուն, որը 94 միավոր բացառիկ ձեռագիր մատյաններից բացի ներառել է Պիտեռ Պաուլ Ռուբենսի, Հովհաննես Այվազովսկու, Վասիլի Վերեշչագինի և այլոց բնօրինակ կտավներից, 539 միավոր ոսկյա, արծաթյա, պղնձե դրամներ, բնական ու բնապատմական գիտությունների վերաբերյալ ճոխ հավաքածուներ և զանազան այլ հնություններ:

Այսպիսով, արևմտահայ վանքերը, եկեղեցիները, կրթօջախները հոգևոր, կրթա-մշակութային հաստատություններ լինելուց զատ նաև յուրօրինակ թանգարաններ էին՝ հազարավոր մեծարժեք հնություններով ու հնագույն և միջնադարյան մագաղաթ-ձեռագրերով: Մշակութային այդ արժեքները, սակայն, գերազանցապես կողոպտվեցին և ոչնչացվեցին Հայոց ցեղասպանության տարիներին: 

 


Նյութը պատրաստեց ՀՑԹԻ գիտաշխատող Սեդա Պարսամյանը 

«Շողակն Արարատյան» ամսաթերթ 

Լրահոս
Ամենաընթերցվածը
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture