Պուրճ Համուտի մեծ երազը վառ պահողը կամ Արա Մածունեան (Տեսանիւթ)... Բարձրագոյն դատական խորհուրդի նախագահ Գագիկ Յարութիւնեանը հրաժարականի դիմում ներկայացուցած է... Արտակարգ դէպք Ճիլին գաւառակին մէջ. Ահաբեկիչները յարձակած են բանակի զօրակայանին վրայ... Արտօ Առաքելեանի յիշատակին. Գրեց ՝ Աւետիս Ռազմիկ...
Տասնամեակի առթիւ...
Տասնամեակի առթիւ...
11 Մարտ 2019 , 12:44

Երեւանի Քասքատ համալիրէն ներս գործող Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնը, իր հիմնադրման 10-ամեակին առթիւ, բացած է «Քասքատի պատմութիւնը» վաւերական ցուցադրութիւնը, որ կեդրոնի 10-ամեակին համար նախատեսուած ձեռնարկներուն առաջինն էր: Այդ առթիւ ԺԱՄԱՆԱԿ-ը հարցազրոյց մը ունեցաւ Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնի տնօրէնի պաշտօնակատար Վահագն Մարաբեանի հետ: Ան շատ հետաքրքրական մանրամասնութիւններ ներկայացուց Երեւանի գլխաւոր կառոյցներէն մէկը հանդիսացող Քասքատ համալիրի անցած ճանապարհին մասին, յիշելով նաեւ տասը տարի առաջ Գաֆէսճեան ընտանիքին մեծ ներդրումը, որուն շնորհիւ Քասքատը այսօր դարձած է մայրաքաղաքին զարդը:


-Պարոն Մարաբեան, ի՞նչ նախատեսուած է Գաֆէսճեան կեդրոնի տասնամեակին առթիւ:

Այս տարի մենք գրեթէ ամէն ամիս ունինք բացուելիք ցուցադրութիւններ, որոնք նուիրուած պիտի ըլլան տասնամեակին: Այս առիթով նաեւ խորհրդանիշ մը ստեղծած ենք, որ պիտի ուղեկցի բոլոր ձեռնարկներուն:

Նախ՝ «Քասքատի պատմութիւնը» ցուցադրութիւնը ներկայացուցած է արխիւային լուսանկարներ՝ նախաքասքատեան շրջանէն, երբ կառուցուած ոչինչ կար այս տարածքին վրայ, միայն շատրուան մըն էր, որ Քասքատին հիմքը կը կազմէր: Անշուշտ, ճարտարապետ Թամանեանը ունեցած է գաղափար մը՝ միացնելու քաղաքի կեդրոնը հիւսիսային հատուածին, իր մտայղացմամբ պիտի ըլլար շատրուաններով, ջրաւազաններով, կախովի այգիներով տարածք մը, սակայն Թամանեանի կեանքին ընթացքին այդ գաղափարը կեանքի չէ կոչուած:

Քասքատի մուտքին այսօր տեղադրուած է Թամանեանի արձանը, որ շատ մեծ խորհուրդ ունի իր կառուցուածքով՝ երկու տարբեր սալերու վրայ յենած ըլլալով, որ հին ճարտարապետութիւնը նորին կապելու կամուրջը կը խորհրդանշէ: Քանդակագործ Արտաշէս Յովսէփեան Թամանեանը պատկերացուցած է մարգարէական տեսքով, որ կարծես կը խորհի քաղաքին ապագայ զարգացման մասին:

Արտաշէս Յովսէփեան քանդակած է նաեւ «Սասունցի Դաւիթ» որմնաքանդակը, որ այսօր Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնին մէջն է եւ մեր լաւագոյն նմոյշներէն կը նկատուի:

Անցեալ դարու կէսերուն, այս տարածքին վրայ բլուր մը կար, որ միայն շատրուան մը ունէր, եւ բաց տարածք էր՝ ծառեր տնկուած էին: Այստեղ մարդիկ կը բնակէին, եւ այս բլուրը իր նշանակութիւնը ունէր անոնց համար, երեխաները ձմրան կը սահէին, անտառ էր, որ նաեւ մեծերուն համար նշանակութիւն ունէր: Երբ Օփերայի հիմքը ժամանակին դրած են, նոյն այս բլուրէն հանած են պազալտ քարերը, տարած եւ Օփերայի շէնքը հիմնելու համար գործածած են:

Յատկանշական է, որ այս տարածքին վրայ ապրող բնակիչները միայն հայեր չէին, հոս կը բնակէին ուքրանացիներ, քիւրտեր, ատրպէյճանցիներ, որոնք կովեր, հաւեր պահած են հոս: Խրճիթանման տուներու մէջ կը բնակէին, եւ տարածքին նաեւ օձեր եղած են, որոնք յաճախ կը մօտենային տուներուն: Քաղաքին կեդրոնը գոյութիւն ունեցած հետաքրքրական վայր մը եղած է Քասքատի նախկին տարածքը՝ անտառ, բայց քաղաքի մէջ:

Այդ բլուրին ներքեւի մասին վրայ գոյութիւն ունեցած է խճանկարով ջրվէժ մը, որ սիրուած էր բոլորին կողմէ, բայց ջուրին ձայնը այնքան ուժգին եղած է, որ տարածքի բնակիչները խանգարած է եւ անոնք պատուհանները բանալով՝ հոսող ջուրին աղմուկը կը լսէին, եւ երբ կառուցուած է Քասքատ համալիրը, ջրվէժն ալ քանդուած է, մօտ ապրողները կարծես ուրախացած են, որ շատրուանին ձայնը պիտի չլսեն կամ նոր կառուցուողը այդքան ուժգին պիտի չըլլայ:


-Թամանեանի օրով իրականութիւն չդարձաւ, յետագային որո՞ւ նախաձեռնութեամբ կեանքի կոչուեցաւ համալիրը:

1970-ականներու վերջերուն, Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ Ճիմ Թորոսեան որոշեց կեանքի կոչել նոր նախագիծ մը եւ ճարտարապետներու խումբ մը ստեղծուեցաւ՝ Ճիմ Թորոսեանի, Սարգիս Գուրզատեանի եւ Ասլան Մխիթարեանի անդամակցութեամբ: Այդ նախագիծը հետաքրքրական մտայղացումներով լի նախագիծ մըն էր, աւելի ժամանակակից լուծումներ առաջարկած էր կառուցուելիք համալիրին, որ պիտի կապէր քաղաքի կեդրոնը հիւսիսային հատուածին: Առաջին օրէն արդէն մտայղացուած էին դուրսի աստիճանները, ներսի շարժասանդուխներով երկար թունելը, սրահները, բակի կանաչապատ տարածքները, հայկական զարդարուեստի բացառիկ նմոյշներով զարդարուած պատերը: Համալիրը կառուցուեցաւ ճերմակ տիբուրեան քարէ, քանի որ Հայաստանի մէջ այդ քարը միայն բաւարար ձեւով կ՚ապահովէր այս տեսակ հսկայական կառոյցին հումքը: Բացի այդ, տիբուրեան քարին գոյնը շատ գեղեցիկ համադրութիւն մը պիտի ըլլար շրջակայ միջավայրի կանաչ գոյնին եւ երկնային լազուրին հետ:

Մինչեւ 1980-ականներու վերջաւորութիւնը որոշ աշխատանք կատարուած էր, սակայն երկրաշարժին եւ խորհրդային հասարակարգին փլուզման հետեւանքով անաւարտ կը մնայ կառոյցը, շինարարութիւնը կանգ կ՚առնէ:

Ես կը յիշեմ, որ Ճիմ Թորոսեան շատ ոգեւորուած էր այս գաղափարին իրականացման համար եւ կ՚ըսէր, որ այս կառոյցը ազգային վերածնունդի խորհրդանիշն է: Իւրաքանչիւր պատի, իւրաքանչիւր հատուածի վրայ կը տեսնենք ազգային խորհրդանիշները, եւ Ճիմ Թորոսեան կը կապէր անցեալի ճարտարապետութիւնը ժամանակակից, արդիական լուծումներու հետ, կ՚ուրախանար, որ այդ մէկը կարողացաւ իրականացնել: Այդ ջանքերը, հայ շինարարին այս վիթխարի աշխատանքները, ի վերջոյ կերտեցին մեր քաղաքին եւ բոլորիս համար մեծ նշանակութիւն ունեցող այս կոթողը: Յիրաւի, այս համալիրը մեծ նշանակութիւն ունի շատերուն համար, շատերու կեանքերը կապուած են այս վայրին հետ, այս աստիճաններուն հետ, ես նոյնիսկ կը յիշեմ, որ շարժումի տարիներուն մենք վերէն վազելով կ՚իջնէինք Ազատութեան հրապարակ:

Այս համալիրը կը յիշեցնէ եգիպտական բուրգերուն ծաւալները նաեւ իր նշանակութեամբ, ինչպէս Փարիզի համար Էյֆէլի աշտարակն է, այնպէս ալ Երեւանի համար Քասքատ համալիրը:


-Հայաստանի ժամանակի իշխանութիւնները ի՞նչ ջանքեր գործադրած են, որպէսզի խորհրդային տարիներուն կեանքի կոչուի ազգային տարրերով այս համալիրը:

Խորհրդային Հայաստանի իշխանութիւններուն դերը, ի դէմս Կարէն Տեմիրճեանի, մեծ եղած է, եւ ան ժողովուրդին կողմէ վաստակած է շինարարի կոչում, ոչ միայն այս համալիրին, այլեւ բազմաթիւ կառոյցներ կեանքի կոչելուն համար: Այս համալիրին նախագծումը ուրիշ հարց, իսկ անոր համար նիւթական միջոցներ հայթայթելը ուրիշ հարց էր: Հայաստանը ի վիճակի չէ եղած այսպիսի հսկայ նախագիծ մը իրականացնել իր միջոցներով. գումարը, ինչպէս նաեւ՝ արտօնութիւնը, եկած է Մոսկուայէն, եւ ատիկա նաեւ՝ մեր կառավարիչներուն, մեր ղեկավարներուն խելացի եւ ճկուն ըլլալուն շնորհիւ էր. անոնք էին, որ կը յաղթահարէին բոլոր այն պատնէշները, որ այդ ժամանակ գոյութիւն ունեցած են այդ հասարակարգին մէջ: Կարէն Տեմիրճեանը Քասքատ կառուցելու հարցը դրաւ իր առջեւ իբրեւ նպատակ եւ հասաւ անոր: Նոյնիսկ այնպիսի հսկայական գումար նախատեսուած էր կառուցման համար, որ չէ տեղաւորուած իբրեւ մշակոյթի կոթող մշակութային կառոյցներու ֆինանսաւորման համար յատկացուող ցանկին մէջ, եւ անիկա տեղ գտած է փոխադրամիջոցներու նախարարութեան ծրագիրներուն մէջ, իբրեւ հանգոյց, իբրեւ կեդրոնը հիւսիսին կապող փոխադրամիջոց:

Ծախսերը զարմանք պատճառած են Մոսկուայի մէջ եւ Մոսկուայէն յատուկ յանձնախումբ մը եկած է, որպէսզի հասկնայ, թէ ի՛նչ նախագիծ է, որ այդքան ծախսատար է: Նոյնիսկ ճարտարապետը յանդիմանած են, որ այդքան հսկայական նախագիծ մը մտայղացած է, որ ամբողջ Խորհրդային Միութեան մէջ չկայ նման կառոյց մը, նոյնիսկ Մոսկուայի: Սակայն, կրկին Կարէն Տեմիրճեանի ճկունութեան շնորհիւ մեղմացած է զայրոյթը:


-1990-ականներուն կատարեալ ամայութիւն կը տիրէր այս կառոյցի տարածքին, յետագային ինչպէ՞ս կրկին շունչ տրուեցաւ եւ ի վերջոյ աւարտին հասաւ համալիրին ամբողջական տեսքը:

 Հայաստանը անկախութեան հետ մտաւ ծանր ժամանակաշրջան մը, եւ Քասքատ համալիրը մնաց իբրեւ նախկին հասարակարգէն ժառանգուած անաւարտ կառոյց մը, որ դատապարտուած էր քայքայման եւ կործանումի: Հոսկէ նոյնիսկ կու գային քարերը կը վերցնէին, կը տանէին. անտէր վիճակ մըն էր: Այդ բարձիթողի վիճակը մնաց մինչեւ 2002 թուականը, երբ Հայաստանի մէջ հիմնուեցաւ Գաֆէսճեան թանգարան-հիմնադրամը, եւ համագործակցելով Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան եւ Երեւանի քաղաքապետարանի հետ՝ նախաձեռնեց վերակառուցումը, նոր ջրամատակարարման, նոր ջրահեռացման համակարգեր ներդրուած են, հիմնովին ամրացուած եւ մաքրուած են հիմքերը, եւ դուրսէն ու ներսէն մեծ աշխատանք կատարուած է: Բազմաթիւ օտարներ հոս ըլլալով, կը զարմանան քարը ձեւափոխելու, քարին շունչ տալու հայերու տաղանդին:

Շուրջ եօթ տարի տեւած շինարարական աշխատանքներէն ետք համալիրը ստացած է իր վերջնական տեսքը եւ անգնահատելի աշխատանք մը կատարուած է այս բոլորը հանրութեան ներկայացնելու համար:

Նշեմ նաեւ, որ Քասքատի կլոր զարդաքանդակները նախագծելով, Ճիմ Թորոսեան ատով խորհրդանշած է պատմական Հայաստանի տասնհինգ նահանգները եւ կլոր զարդաքանդակներուն մէջ, եթէ նկատէք, մէկ հատը բոլորովին ուրիշ տեսք ունի, այդ մէկը Վանի նահանգը խորհրդա-նըշող զարդաքանդակն է: Ինք՝ Ճիմ Թորոսեան ծագումով վանեցի էր, այդպէսով ան ցոյց կու տար, որ Վանը եղած է պատմական Հայաստանի մշակութային եւ մտաւորական կեդրոնը:


-Քասքատ համալիրը շատերը կը գրաւէ իր ծառերուն եւ ծաղիկներուն պուրակով, որ ամէն եղանակի տարբեր տեսք կը ստանայ, ինչպէս կը յաջողիք պահել նման պուրակ մը:

Ծաղիկներու պուրակը եւ Գաֆէսճեան քանդակին պարտէզը ամբողջական համալիր մըն է: Հոս ամբողջովին նոր ոռոգման համակարգ մը զետեղուած է, տարածքը ամբողջովին ձերբազատուած է նախկին գունագեղ ձեւաւորումներէն եւ այսօրուան ճաշակը ձեռք ձգուած է: Բոլորին ծանօթ է, որ հոս տեղադրուած են Գաֆէսճեան հաւաքածոյին պատկանող եւ համաշխարհային արուեստի գլուխգործոցներ նկատուող աշխատանքներ:

Տարածքի այգիներուն արուեստի մօտեցում ցուցաբերուած է, ի փառս մեր կանաչապատման ծառայութեան, որուն ձեւաւորած այգին ձեռագործ գորգերու կը նմանի: Թամանեանի նախկին պուրակը փոխակերպուած է Գաֆէսճեան քանդակներու պարտէզի, Քասքատ համալիրը կենդանացած եւ փոխակերպուեցած է Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնի, իր անջատ քանդակներու պարտէզով:

2009 թուականին արդէն, Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնը բացուեցաւ տասն նոր ցուցասրահներով՝ կրելով իր բարերարին անունը:

Ցուցադրութեան մէջ մենք ներկայացուցած ենք այս բոլորին մասին պատմող լուսանկարներ, ինչպէս կը տեսնէք՝ Քասքատը նաեւ սիրահարներու սիրելի վայր մըն է, եւ միջավայրը կը ստեղծէ այդ ջերմութիւնը:


-Իբրեւ արուեստի կեդրոն, ի՞նչ ծրագիրներ կ՚իրականացնէ Գաֆէսճեան թանգարանը:

Մեր, իբրեւ արուեստի կեդրոն, կարեւոր առաքելութիւնն է՝ ժամանակակից արուեստի լաւագոյն ցուցանմոյշներէն ներկայացնել Հայաստանի մէջ եւ աշխարհին ներկայացնել հայ արուեստի, մշակոյթի լաւագոյնը: Ճերալտ Գաֆէսճեան այդպիսի տեսլական մը ունէր, մենք ատոր կը հետեւինք եւ բացի իր հաւաքածոն ներկայացնելէ, մենք նաեւ կը կազմակերպենք ժամանակակից արուեստի ցուցադրութիւններ, դասախօսութիւններ, կրթական ծրագիրներ կ՚իրականացնենք. յագեցած առօրեայ մը ունինք: Ունինք համերգաշարեր, ժապաւէններու ցուցադրութիւններ, հանրային ծրագիրներ:

Տասն տարուան մեր գործունէութեան ընթացքին Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնը կազմակերպած է վաթսուն ցուցադրութիւն, ներառեալ՝ թանգարանային համագործակցութեան ծրագրի ծիրէն ներս տեղի ունեցած ցուցադրութիւնները: Այսինքն Գաֆէսճեան հաւաքածոն եւ հայ նկարիչներու գործերը ցուցադրելէ զատ, Գաֆէսճեան արուեստի կեդրոնը յատուկ ծրագիր մը ունի՝ իր քոյր թանգարաններուն աւելի տեսանելի դարձնելու իր միջոցաւ:

Անցնող տասն տարուան ընթացքին իրականացուցած ենք 48 անուն կրթական ծրագրեր, որոնց միջոցին տեղի ունեցած է 1083 հանդիպում՝ դպրոցներու, ընտանիքներու եւ պատանիներու հետ, ունեցած ենք շուրջ 42 հազար մասնակից: Հոս տեղի ունեցած է 750 համերգ՝ 53 հազար հանդիսատեսով: Մենք ունինք դասական երաժշտութեան համերգաշար եւ Երաժշտութեան Քասքատ անունով համերգներ: Նաեւ տեղի ունեցած է բազմահազար հանդիսականներով 180 հանրային ձեռնարկ, որոնց թիւը ուղղակի կարելի չէ համրել: Թանգարանը տարեկան կ՚այցելէ աւելի քան մէկ միլիոն մարդ, եւ այդ թիւը հնարաւորութիւն կու տայ ըսելու, որ թանգարանը ոչ միայն քաղաքին, այլեւ տարածքաշրջանին մշակութային կիզակէտերէն մէկն է: Այցելուներուն թիւը, ի դէպ, կը համրեն մեր շարժասանդուխները: Ի դէպ, Քասքատի դուրսի աստիճաններու թիւը 572 է, հիմքէն մինչեւ գագաթ 302 մեթր է, իսկ Էյֆելի աշտարակի հետ եթէ համեմատենք, Էյֆելի աշտարակի բարձրութիւնը 300 մեթր է:


-Այցելուներուն մէջ շատ են նաեւ սփիւռքահայերը, ի՞նչ ծրագիրներ կան անոնց համար:

Երբեմն կ՚ըլլայ, որ սփիւռքահայերը իրենք կը դիմեն մեզի, որպէսզի մասնակից ըլլան յատուկ ծրագիրներու: Օրինակ՝ «Հայ գիրերը իմ գրիչով» ծրագիրը կ՚իրականացուի Գրիգոր Խանճեանի «Հայ գիրերու ստեղծումը» ծանօթ որմնանկարին հիման վրայ: Մենք թռչնագրեր գծելու դասընթացք մը կը կազմակերպենք, ցոյց տալով մանրանկարչութեան մէջ ծանօթ թռչնագրերու օրինակներ, եւ սփիւռքահայ այցելուները առիթը կ՚ունենան հարազատ այբուբենին առընչուելու: Այցելուներու առումով ներդրած ենք ակումբային համակարգ մը, որուն անդամակցելով, այցելուն կրնար իր ներդրումը ունենալ թանգարանէն ներս:

 

Անուշ Թրուանց

«Ժամանակ»/Պոլիս

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture