«Դեղին բաճկոնաւորներ»ը պիտի շարունակեն իրենց բողոքի գործողութիւնները... Ստեփանաւանի մէջ բնակարան այրած է. 3 զոհերէն մէկը 12-ամեայ երեխայ է... Մաքրոն. Վերատեսութեան պիտի ենթարկենք մեր տնտեսական քաղաքականութիւնը... Հայ դպրոցը՝ հոգեւոր ու ազգային ինքնութեան օրրան...
«Իմ տեսած հալէպահայերուս մեծ մասը վճռած է հոն շարունակել իր կեանքը».Տօքթ. Վազգէն Պերղուտեան
«Իմ  տեսած  հալէպահայերուս  մեծ մասը  վճռած է    հոն  շարունակել իր կեանքը».Տօքթ. Վազգէն  Պերղուտեան
15 Դեկտեմբեր 2017 , 01:41

Հալէպը հարուածած պատերազմը այսօր կը գտնուի մեր ետին: Ճիշդ է, որ Սուրիան ամբողջութեամբ չէ կարողացած ինքզինք վերագտնել, բայց եւ այնպէս Հալէպի հայկական թաղամասերը թիրախաւորած բախումներու փուլը կը պատկանի անցեալին:

Այս սիւնակներով առաջին անգամը չէ, որ կը գրենք Հալէպի դէպքերուն եւ տեղւոյն մեր հայրենակիցներւն ապրած բազմապիսի ոդիսականներուն մասին:

Անցեալ ամիսներուն հալէպահայ հասարակական գործիչ, բժիշկ Վազգէն Պերղուտեան այելեց Հալէպ: Ու այդ առիթով հայկական երբեմնի ծաղկուն քաղաքին մասին ամփոփիչ ու յստակ տեղեկութիւններ ունենալու նպատակով հարցազրոյց մը կատարեցինք, արդէն իսկ Երեւան հաստատուած հալէպահայ գործիչին հետ:

 

- Իմացանք, որ Հալէպ մեկնած էք: Ի՞նչ էր նպատակը:


-Ինչպէս իւրաքանչիւր հալէպահայ, ես ալ ուզեցի ծննդավայրս երթալ՝ մօտէն ծանօթանալու համար քաղաքի ընդհանուր իրավիճակին: Ես Նոր Գիւղ անունով յայտնի հայահոծ թաղամասէն եմ ու հոն է նաեւ, որ ունիմ բնակարան մը եւ դարմանատուն մը: Շրջանը տուն մը եւ դարմանատուն մը ունիմ: Տունս պատերազմի ընթացքին քիչ մը վնասուեցաւ: Երբ դիմացի շէնքը հըր-թիռակործեցին եւ գետնին հաւասարեցուցին, մեր տունն ալ որոշ վնասներ կրեց, սակայն կանգուն մնաց: Բացի մեր ունեցուածքէն, պէտք էր Հալէպ մնացած ազգականներս տեսնէի ու մօտէն ծանօթանայի ընդհանուր կացութեան:


-Ինչպէ՞ս հասաք Հալէպ: Կրնա՞ք նկարագրել ճամբան:


-Հալէպ գացի Լիբանանէն: Ծանօթի միջոցաւ գտայ փոխադրակառք մը, որ մեզ Լիբանանէն Հալէպ տեղափոխեց: Ճանապարհածախսը կ՚արժէր 90 հազար սուրիական ոսկի: Երեք հոգիով ճամբայ ելանք եւ մեզմէ իւրաքանչիւրս վճարեց 30 հազար սուրիական ոսկի: Այդ գումարէն փոքր մաս մը վարորդը պէտք է վճարէր անցարգելներուն, որպէսզի առանց խնդիրներու տեղ հասնէինք: Այսպէս, մենք մեկնեցանք Արիտայի սահմանային անցքէն եւ իւրաքանչիւր 1 կամ 2 քիլօմեթր յետոյ անցարգելի կը հանդիպէինք ու մինչեւ մեր Հալէպ հասնիլը 25 անցարգելներէ անցանք: Երբ Հոմս հասանք, նկատեցի, որ մեզմէ 2 քիլօմեթր հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին ընդդիմադիրները: Անշուշտ, իրենց քովէն չանցանք: Ուրիշ ճամբայով գացինք: Յետոյ հասանք Սալամիէ եւ իմացայ, որ հոն պետականամէտ տարածք է, բայց ինքնավար շրջան է, այդտեղ կային 4 հազար զինեալներ, որոնք կը պաշտպանէին իրենց տարածքը: Ասոնք են, որ երբեմն մարդիկը կ՚առեւանգեն եւ դրամ կը պահանջեն, զանոնք ազատ արձակելու համար: Երբ այդ տարածքը հասանք, վարորդը զգուշացուց ըսելով, որ շատ արագ պիտի վարէ ինքնաշարժը, որպէսզի յանկարծ մէկը առիթ չունենայ մեր ճանապարհը փակելու: Իսկապէս, այդպէս ալ ըրաւ: Վարորդը սկսաւ ժամական 120-130 քիլօմեթր արագութեան վրայ վարել ինքնաշարժը՝ փոսերով լեցուն ճանապարհի մը վրայ: Ետքը հասանք Խանասէր: Հոն երկու ժամ սպասեցինք, որովհետեւ այդ ճամբան, ամէն գիշեր կը փակեն եւ առաւօտը երկար ստուգումներէն ետք անցանելի կ՚ըլլայ: Խանասերէն 7-8 քիլօմեթր յետոյ, լեռներուն ետեւ կային ԻՇԻՊ-ի դիրքեր։ Երբ հասանք, արդէն խճողում կար: Ստիպուած եղանք երկու ժամ սպասել: Խանասէրէն ետք արդէն Հալէպի օդակայանի ճանապարհով մտանք Հալէպ: Մինչեւ անցեալ տար-ւան Դեկտեմբերը, օդակայանի ճամբան փակ էր: Այդ շրջանին քաղաքացիները միայն Ռամուսէ կոչուած շրջանէն էր, որ Հալէպ կը մտնէին:

Պատկերացուցէք, որ 2014 թուականին մօրս ճամբորդութիւնը Լիբանանէն դէպի Հալէպ 15 ժամ տեւած էր, իսկ հիմա՝ 7-9 ժամ:


-Ի՞նչ տպաւորութիւններով մտաք Հալէպ:


-Մանաւանդ Խանասէր շրջանը աւերակուած շրջանի մը վերածուած էր: Խանասէր պզտիկ գիւղ մը եղած էր, եւ այդ գիւղը այսօր ամբողջութեամբ հողին հաւասար դարձած է:

Առաջին վայրկեանին, երբ Հալէպ մտանք, եւ անցանք շփման գիծէն՝ աջ կողմս Սախուրի շրջանն էր, իսկ ձախ կողմս՝ երբեմնի հայահոծ Նոր Գիւղը: Շէնքերու 20 տոկոսը փլատակ դարձած էր, իսկ անոնց 40 առ հարիւրը վնասուած էր հրթիռներէն: Սակայն, կային նաեւ նորոգուած տուներ: Ժողովուրդը սկսած էր մաքրել եւ նորոգել կարգ մը տուները: Բայց ամէն պարագայի, տակնուվրայութիւն մը կար: Ժողովուրդը յոյս ունի, որ կառավարութիւնը ապագային կը սկսի լուրջ ձեւով աշխատիլ եւ կարգ ու կանոն հաստատել Հալէպի մէջ:

Օր մը հանրակառք մը նստայ եւ խնդրեցի, որ զիս Նոր Գիւղէն Հալէպի բերդ տանի։ Ուզեցի տեսնել եւ նկարել քաղաքին վիճակը: Ճամբան լաւ էր, ռումբերու եւ հրթիռներու հետքեր շատ կային, բայց դժուար անցանելի չէր: Լսած էի, որ այդ ճամբուն վրայ գտնուող շէնքներուն մեծամասնութիւնը փլատակ վիճակի մէջ է, սակայն ես այդպիսի բան չտեսայ: Կային վնասուած եւ փլատակ շէնքեր, բայց կային նաեւ կանգուն մը-նացած շէնքեր....: Այս պատկերը նաեւ կարեւոր ապացոյց էր, որ Հալէպի մասին լսուած բոլոր տեղեկութիւնները ճիշդ եւ իրաւացի չեն:


-Հալէպի այսօրուան վիճակը տեսնելով ի՞նչ զգացիք:


-Հալէպէն հեռու ապրելու ընթացքին միշտ հետեւած եմ ամէն մեծ ու փոքր իրադարձութեան եւ պատկերացուցած՝ թէ ի՛նչ կատարուած է եւ կը կատարուի հոն: Իսկ երբ այցելեցի, բոլոր լսածներս եւ պատկերացուցածս աչքերովս տեսայ: Այսօր յոյս մը կայ, թէ՛ ժողովուրդի աչքերուն մէջ եւ թէ կառավարութեան մօտ: Այդ յոյսով առաջնորդուած ժողովուրդը սկսած է վերանորոգել իր խանութը կամ տունը: «Ալ-Պուրճ» ճաշարանէն անդին գտնուող հատուածը կը համարուի Նոր Գիւղի վերջին կէտը. հոնկէ փլատակներուն շարանը կը նկատես: Պոսթան Փաշա, նոյնպէս, փլատակ շէնքներ շատ կային: Իսկ Ազիզիէի եւ Վիլաններու շրջանը բարւոք վիճակի մէջ է: ՀՄԸՄ-ի պարտէզը ճաշարանի վերածած են եւ հոն կը տեսնես ոչ միայն հայեր, այլեւ տեղացիներ:


-Ձեր կարծիքով Հալէպը նորէն արդիւնաբերութեան «կեդրոն-քաղաք» կը դառնա՞յ:


-Նախ ըսեմ, որ արդիւնաբերութեան կեդրոն (ինչ որ էր անցեալին) դառնալու համար, պետութիւնը պէտք է 24 ժամ ելեկտրականութեամբ ապահովէ քաղաքը, որպէսզի արտադրողները վերադառնան եւ սկսին իրենց արտադրամասերը վերականգնել:

Այսօր պաշտօնեաներուն աշխատավարձերը շատ քիչ են, համեմատած քաղաքի սղութեան հետ: Պէտք է աշխատավարձը եւ կենցաղային ծախսերը հաւասար ըլլան, որպէսզի ժողովուրդը քաղաքը մնայ եւ աշխատի: Հոն անձի մը հետ հանդիպեցայ եւ պատմեց, որ նախքան պատերազմը ան 22 հազար սուրիական ոսկի աշխատավարձ կը ստանար, այսինքն 400 տոլար, իսկ պատերազմէն ետք սկսած է ստանալ 30 հազար սուրիական, այսինք՝ 60 տոլար: Սղութեան եւ տոլարի արժէքին հետ համեմատելով՝ աշխատավարձը շատ քիչ է: Ժողովուրդը չքաւորութեան մէջ կ՚ապրի:


-Ճի՞շդ է այդ խօսքը, որ արտադրամասերը թալանուած են:


-Այո՛, ճիշդ է: Նաեւ կրնամ ըսել, որ ոչ միայն գործիքները տարած են, այլ նաեւ տարած են բոլոր տեղեկութիւնները` թէ տուեալ գործարանը ո՛ւր կ՚արտահանէր եւ որո՛ւ հետ գործակցութիւն ունէր: Ու բոլորս լաւ գիտենք, թէ որո՛նք եւ ո՛ւր տարած են Հալէպ քաղաքի «աւար»ը:


-Ձեր վերջին այցելութեան ժամանակ, դուք առիթն ունեցաք հանդիպելու կարգ մը հալէպահայ ընտանիքներու հետ: Այսօր ի՞նչ կը մտածեն հալէպահայերը քաղաքի իրավիճակին եւ իրենց ապրելաձեւին մասին:


-Հալէպահայերուն մէկ մասը կը սպասէ քաղաքի բարելաւման, որպէսզի իր ունեցուածքը՝ տուն, խանութ կամ ինքնաշարժ ծախէ եւ Հալէպէն հեռանայ: Սակայն մեծամասնութիւնը մեծ յոյսեր ունի եւ նոյնիսկ սկսած է վերանորոգել իր խանութը եւ աշխատանքի լծուիլ:

Հիմա գործ շատ կայ, նամանաւանդ ինքնաշարժի գործեր: Արհեստաւորները, որոնք ժամանակին իրենց խանութներուն դիմաց նստած նարտ կը խաղային, այսօր կ՚աշխատին: Թեթեւ արդիւնաբերութեան խանութներուն 60 առ հարիւրը վերաբացուած են եւ լծուած՝ աշխատանքի:

Եթէ ապահովական իրավիճակը այս հունով մնայ, ապա Հալէպէն հեռացած ընտանիքներէն շատերը պիտի վերադառնան:


-Ի՞նչ կ՚ըսէք նաեւ Հալէպի վերականգման աշխատանքներու մասին, որ պիտի կատարուի:


-Անվերապահօրէն կրնամ ըսել, որ կառավարութիւնը ինք եւս աշխուժօրէն սկսած է մաքրել փլատակ շէնքներու տարածքները եւ վերակառուցողական աշխատանքեր կազմակերպել:

-Վերջին շրջանին, Հալէպի մէջ կարգ մը անիշխանական դէպքեր պատահեցան, խօսքս կրակոցներու եւ հայ բժշկուհիի մահուան դէպքին եւ այլ նոյնանման դէպքերու մասին է: Ի՞նչ կ՚ըսէք այս առումով:

-Ես այդպիսի դէպքերու ականատես չեղայ: Շատ հանգիստ էր ամէն տեղ:

Ըսեմ, որ մեր թաղամասերը կը գտնուին հայ երիտասարդներու անմիջական հսկողութեան տակ: Անշուշտ այդ բոլորը կը կատարուին կառավարական մարմիններու հետ համագործակցաբար:


-Օտար զինեալներ տեսա՞ք:


-Տանս շրջակայքը միշտ կը տեսնէի ռուս զինուորներ, որոնք կու գային իրենց գնումները կը կատարէին, նոյնիսկ փողոցի մուրացկաններուն դրամ կու տային: Բայց ժողովուրդը միշտ կ՚ըսէր. «Բոլորը կրնաս փողոցը տեսնել, սակայն «Հիզպուլլահ»ի զինեալները չես կրնար տեսնել: Անոնք շատ զգոյշ եւ ուշադիր են, հեռու ձեւական երեւումներէ:


-Ձեր կարծիքով՝ Սուիրոյ մէջ բաժանում կրնա՞յ ըլլալ:


-Այս հարցումին միայն քաղաքագէտները կրնան պատասխանել: Սակայն իմ կարծիքով, բաժանում տեղի չ՚ունենար: Սուրիական տագնապը իր վերջին փուլը կ՚ապրի եւ հոն եղած ճակատումները կրնան այլ տեղեր փոխադրուիլ:

2013-ին մտավախութիւն կար, որ որ Հալէպը իյնայ ահաբեկիչ զինեալներու ձեռքը, սակայն երեք տարուան ընթացքին եւ հակառակ ծանր հարուածներուն, կառավարական ուժերն ու անոնց դաշնակիցները կարողացան քաղաքը ազատագրել եւ վերադարձնել իր ժողովուրդին:

-Հալէպին համար արիւնատար երակ կը համարուի քաղաքի օդակայանը: Այդ մասին տեղեկութիւն ունի՞ք:


-Ցայսօր օդակայանը փակ է, ու ըստ իս, դժուար թէ վերսկսի իր աշխատանքները, որովհետեւ Հալէպի արեւմտեան կողմը՝ Ռաշիտին եւ Զահրա շրջանը տակաւին չեն ազատագրած եւ այդ հատուածները բաւական վտանգաւոր են:

 

 

Սագօ Արեան  

«Ժամանակ»/Պոլիս

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture