4-րդ օրն ըլլալով մարտերը կը շարունակուին. Լիբանանեան Բանակը ունեցաւ նոր զոհ մը... Արթուր Ալեքսանեան աշխրահի ախոյեան դարձաւ... Պարազանի. «Անկախութեան հանրաքուէն պիտի չյետաձգուի»... Ի՞նչ մշակուեցաւ Համպուրկի մէջ. Սուրիան նոր սցենարի մը առջե՞ւ...
Երբ օտարն ալ կը վկայէ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին...
Երբ օտարն ալ կը վկայէ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին...
19 Յունիս 2017 , 11:50

Յուշագիրքին հեղինակը` Հենրի Հ. Ռիկզ, կը բացատրէ եւրոպական պետութիւններուն եւ Թուրքիոյ միջեւ գոյութիւն ունեցած յարաբերութիւնները 1914-ին եւ անկէ առաջ: Պաշտօնական Թուրքիան Գերմանիոյ կողքին կը կենայ: Թուրք ժողովուրդին զգացումները աւելի Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի կողմը կը հակին:

Իր յուշերուն մէջ` «Ողբերգութեան Օրեր Հայաստանի Մէջ - Անանձնական Փորձառութիւններ Խարբերդի Մէջ, 1915-1917», ՙԿոմիտաս Հիմնարկ՚ի հրատ. (Ան Արպըր, Միշիկըն, Ա. Մ. Ն.), 220 էջ, գրուած անգլերէնով, Ռիկզ կը նկարագրէ զինուորագրութեան հետ կապուած անկազմակերպութիւնը: Զինուորագրութեան տարիքին նկատմամբ կառավարական որոշումները յաճախ արագօրէն կը փոխուին: Այս միջոցին զինուոր կանչուած երիտասարդներուն վիճակը ողբերգական չափանիշներու կը հասնի հաւաքավայրերուն մէջ: Սպասման վիճակին մէջ գտնուող երիտասարդները ենթակայ են անօթութեան, հիւանդութեան եւ մահուան: Զինուորագրութեան գործողութիւնները կը սկսին Թուրքիոյ պատերազմ յայտարարելէն առաջ:

Դաշնակիցներուն դէմ Թուրքիա պատերազմ կը յայտարարէ 1914-ի Հոկտեմբերին: Առաջին քանի մը ամսուան թրքական եւ գերմանական յաջողութիւններէն ետք, կացութիւնը կը շրջի: Թրքական տեղեկատուական միջոցները միշտ կը մնան կառավարութեան խիստ գրաքննութեան տակ: Լուրերը Կ. Պոլսէն մինչեւ ներքին քաղաքները ՙՄիլլի՚ լրատուական գործակալութեան միջոցաւ կը հաղորդուէին: Կառավարութիւնը որոշած էր որեւէ աննպաստ լուր չսփռել: Պոլսական բոլոր թերթերը այս հրամանին տակ կը գործէին:

Կիներն ու մանուկները ամէն տեղ լքուած էին իրենց տուներուն մէջ: Աշխատող ձեռքերը պատերազմի գացած էին: Թուրքերը գացած էին ՙսրբազան պատերազմ՚ մղելու, իսկ հայերը` պաշտպանելու համար թրքական կառավարութեան այն բոլոր յատկութիւնները, որոնց հանդէպ իրենք պժգանք ու վախ ունէին: Բոլորն ալ հաւասարապէս կը տառապէին: Հեղինակը կþընդգծէ այն լաւ, սակայն զուսպ յարաբերութիւնները, որ գոյութիւն ունէր թուրք եւ հայ ժողովուրդներուն միջեւ: Ռիկզ այդ դժնդակ օրերուն իրարու օգնելու եւ կարեկցելու օրինակներ կը մէջբերէ` կարգ մը դրուագներ ներկայացնելով:

Երբ թրքական Կարմիր Մահիկի հիւանդանոցը Արաբկիրի մէջ խեղճուկրակ վիճակի մէջ էր, ամերիկեան միսիոնարական հիւանդանոցերը Թուրքիոյ մէջ լաւ հոգ կը տանէին հիւանդներուն եւ վիրաւորներուն: Զանազան դրուագներով եւ մանրամասնութիւններով, Ռիկզ կը ներկայացնէ պատերազմական վիճակի մէջ գտնուող Թուրքիոյ անկարողութիւնըª հոգալու համար իր հիւանդ զինուորներուն պէտքերը:

Անասուններու եւ ինչքերու բռնագրաւումը շուտով ամերիկեան միսիոնարութիւնն ալ կը հարուածէ: Սակայն, պատերազմին սկզբնական շրջանին կարելի կը դառնայ, իբր օտար քաղաքացիներ, զերծ մնալ այդ չարիքէն: Ռիկզ կը նկարագրէ բռնագրաւումին եւ ընդհանրապէս պատերազմին պատճառած վնասները ժողովուրդին: Աւելի ուշ, սակայն, երբ քաբիթիւլասիոններու ջնջման օրէնքը կը հաստատուի, ամերիկեան միսիոնարութիւնն ալ բռնագրաւումներու կþենթարկուի: Եփրատ Գոլէճի քանի մը շէնքերը կը գրաւուին զինուորական պէտքերու պատրուակով: Շէնքերը գրաւելով, թուրքերը կը ձգտէին փակել տալ Եփրատ Գոլէճը:

Հեղինակը, մօտէն դիտելով Եփրատ Գոլէճի գրաւուած շէնքերուն մէջ ապրող զինուորներուն նիստ ու կացը, անոնց տառապանքներուն ականատես կը դառնայ: Ան իր տեսածներն ու լսածները մանրամասնօրէն կը նկարագրէ:

Հայերը շատ կը փափաքէին, որ ռուսական բանակը յառաջ խաղալով հասնէր իրենց մօտ, որովհետեւ երկար ժամանակ օսմանեան լուծին տակ կը գտնուէին: Այս ցանկութիւնը զարմանք պէտք չէ պատճառէ. նոյնիսկ թուրքերէն ոմանք նոյն ցանկութիւնը ունէին, յուսալով որ այսպիսով անիմաստ պատերազմի մը վերջ կը տրուի: Ըստ հեղինակին` Ռիկզի, հայոց նկատմամբ խժդժութիւններն ու անոնց սպանդը թուրք ժողովուրդէն չէին ծնած, այլ` պտուղն էին թուրք զինուորական խաւին չարամտութեան: Ռիկզ բռնագրաւումները, կողոպուտը, զինուորագրութիւնը, հայոց ձերբակալութիւնները, բանտարկութիւնները եւ ջարդերը կը նկարագրէ:

1915-ի Մայիսին, Ռիկզ շտապ կերպով Տիգրանակերտ կը կանչուի մըսթըր Սմիթին կողմէ: Ռիկզ ճամբայ կþելլէ ու հայկական բազմաթիւ քաղաքներէ եւ գիւղերէ կþանցնի: Ամէն կողմէ հայկական ջարդերուն մասին կը լսէ: Երբ ան Տիգրանակերտ կը հասնի, կը տեսնէ թէ Սմիթ իր տունը վերածած էր հիւանդանոցի, ուր ջարդերէն ազատուած հայեր եւ ասորիներ կը խնամէ: Հոն կային երկու հայ մանուկներ, որոնք քիւրտերու կողմէ գլխատուելէ ազատած էին: Ռիկզ կը հրաժարի աւելի սարսափազդու վէրքեր նկարագրելէ:

Շուտով Տիգրանակերտի ձերբակալութիւններն ու բանտարկութիւնները կը սկսին: Քաղաքի երեւելիներէն երկու հազար հոգի կþաքսորուի: Տիգրանակերտի Առաջնորդ սրբազանը կը սպաննուի բանտին մէջ` չարչարուելէ ետք: Ռիկզ մանրամասնօրէն կը նկարագրէ թուրքերու գործած ոճիրները հայոց հանդէպ: Կառքով իր եւ Սմիթի դէպի Խարբերդ վերադարձի ճամբուն վրայ, ան ականատես կþըլլայ հայոց հանդէպ կատարուած ոճիրներուն: Վտանգաւոր ճամբորդութենէ մը ետք անոնք Խարբերդ կը հասնին:

1915-ի Յունիսին Խարբերդի մէջ կացութիւնը կը վատթարանայ: Ամէն կողմ հայոց հալածանք եւ սպանութիւն: Թուրքերը կը փորձեն Եփրատ Գոլէճի շէնքերը մտնել եւ հոն ապաստան գտած հայերը ձերբակալել: Ռիկզ դէպքը մանրամասնօրէն կը նկարագրէ: Խարբերդի մէջ հայերը խիստ հալածանքի ու սպանութեան կþենթարկուին: Օտարահպատակները իրենց կարելի փորձը կþընեն անհատ հայեր ազատելու համար: Խարբերդի հայ երեւելիները 20 Յուլիս 1915-ին կը ձերբակալուին: Բռնագաղթելու հրամանը կու գայ եւ քանի մը օր պայմանաժամ կը տրուի: Կողոպուտի ու ջարդի ահռելի դէպքեր կը պատահին:

Զանազան պատճառներով, բռնագաղթէն զերծ մնացած էին կարգ մը հայեր: Գաղթի թուականէն շատ աւելի ուշ անոնք Տերսիմի լեռներէն փախչելով Կովկաս հասած էին: Խարբերդի հայոց տեղահանութիւնը սկսելէն անմիջապէս ետք, քիչ թիւով հայեր, մասնաւորաբար Չմշկածագէն, ապաստանած էին Տերսիմ, որ Խարբերդի հիւսիսը կը գտնուի, Եփրատի արեւելեան եւ արեւմտեան օժանդակներուն միջեւ: Այս շրջանին բնակիչները իսլամ քիւրտեր են, աւելի ճիշդը` ալեւի զազաներ: Անոնց յարաբերութիւը օսմանեան կառավարութեան հետ լաւ չէր: 1895-ին Տերսիմի քիւրտերը թէեւ հայեր ջարդած էին, սակայն հայոց աւելի մօտ էին քան թուրքերուն: Անոնցմէ շատեր այն համոզումը ունին, թէ իրենք եւ հայերը նոյն նախահայրերը ունեցած են:

Սկզբնական շրջանին, այսինքն Յունիս 1915-ին, հայոց համար Տերսիմի ճամբով փախչիլը գրեթէ անկարելի էր: Տերսիմի վալի Սապիթ պէյի թոյլտուութեամբ սկիզբը բազմաթիւ հայեր կþապաստանին Տերսիմ` անկէ Կովկաս անցնելու համար: Փախչելու գործողութիւնը միշտ կաշառքով կþըլլար:

Բեռնակիր անասուններու պակասին պատճառաւ Խարբերդի բռնագաղթը կը յետաձգուի: Սպասման վիճակի մէջ, խարբերդցի հայերը ականատես կþըլլան հիւսիսէն եւ մանաւանդ Կարինէն բռնագաղթուած հայոց թշուառութեան: Անոնք կը լսեն կարինցի հայուհիներուն սրտաճմլիկ պատմութիւնները:

Նախ Մեզիրէ քաղաքը եւ Հիւսէյնիկ գիւղը կը բռնագաղթուին: Աւելի ուշ, Խարբերդի հայութիւնը մաս առ մաս կը տեղահանուի, սկսելով 31 Յուլիս 1915-ին: Հեղինակը մանրամասնօրէն կը նկարագրէ այդ օրը:

Բռնագաղթէն շաբաթներ ետք, վերապրող հայ բարեկամներէ եւ ծանօթներէ Ռիկզ լուրեր կը ստանայ: Անոնք կը գրեն կամ կը պատմեն Եդեսիայէն եւ Հալէպէն: Այդ դրուագները հեղինակը կը գրէ ու հայոց տառապանքը կը նկարագրէ: Կþիմացուի նաեւ, թէ այրերուն մէծ մասը ջարդուած է:

Ռիկզ Խարբերդի մօտ գաղթակայան մը կþայցելէ ու հոն անձամբ կը տեսնէ անօթութեան եւ թշուառութեան մատնուած հայ խլեակները: Կիները կþուզէին իրենց զաւակները ապահով ձեռքերու յանձնել: Հեղինակը բազմաթիւ դրուագներ կը պատմէ գաղթակայան այս այցելութենէն:

Շատ քիչ հայեր կը մնան Խարբերդի մէջ: Այս միջոցին կողոպտուած եւ թշուառ գաղթական հայեր Խարբերդ կը հասնին շրջակայ հայ գիւղերէն: Ռիկզ իր անձնակազմին հետ կը ձեռնարկէ անոնց օգնութեան գործը: Միսիոնարները հաց, սննդեղէն եւ հագուստ կը բաժնեն գաղթականներուն: Սակայն, աւելի ուշ, այս հայերէն շատերը մէկ առ մէկ ձերբակալուելով կþաքսորուին: Գաղթականներուն ազգականները Ամերիկայէն օգութիւն կը ղրկէին իրենց հարազատներուն: Շնորհիւ Ռիկզի, ամերիկեան միսիոնարութիւնը լաւագոյնս կը ծառայէ այս նպատակին:

Նոր բռնագաղթեր տեղի կþունենան: Ռուսական գրաւումին պատճառաւ Վանէն եւ Բաղէշէն թուրք եւ քիւրտ գաղթականներ Խարբերդ կը հասնին: Թուրքերը եւ քիւրտերը սահմանամերձ շրջաններուն մէջ խուճապի կը մատնուին 1916-ի գարնան:

1917-ի գարնան լուրեր կը տարածուին, թէ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները հաւանաբար պատերազմի մէջ մտնէ: Այս միջոցին թշուառութիւնը կը շարունակուի Խարբերդի մէջ: Ժանտախտը բազմաթիւ զոհեր կը խլէ: Ռիկզի տիկինը ժանտախտէ կը մահանայ:

Իսկապէս ալ, ԱՄՆ պատերազմ կը յայտարարէ Գերմանիոյ դէմ: 17 Մայիս 1917-ին բոլոր ամերիկացի քաղաքացիները ճամբայ կþելլեն դէպի իրենց երկիրը: Ռիկզ կը հեռանայ Խարբերդէն` թշուառական հայոց մնացորդները իր ետին ձգելով:

Յարութիւն Իսկահատեան

«Արարատ»

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture